Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Оксидтер: элемент пен оттек». Талдап көрейік. Отынның біртіндеп күлге және ұшып кететін көзге көрінбейтін түтінге айналатын алауды немесе қоңыр бұдыр тот басқан ескі шегені елестетіп көр. Мұның бәрі — оксидтер, яғни әртүрлі элементтердің айналадағы ауадағы барлық жерде кездесетін оттекпен химиялық одағы. Аударғанда бұл сөзбе-сөз оттектің құшағында туған қосылыстар дегенді білдіреді.
Бұл не үшін керек?
Оксидтер қазіргі кремний электроникасының және жасанды интеллектіге арналған чиптердің негізінде жатыр, өйткені ең жұқа оқшаулағыш қабаттарды дәл кремний оксидінен жасайды. Энергетика мен ғарышта металл оксидтерін аса берік керамика мен орасан зор жүктемеге төтеп беретін ұзақ қызмет ететін аккумуляторлар жасау үшін пайдаланады. Нейрожелілер кристалдардың қасиеттерін тез есептеп, молекулаларды синтездеуді үйренді, бірақ нақты реакцияларды зертханада тексеру және жаңа материалдарды құрастыру әрқашан адамның ісі болады. Оксидтердің құрылыс логикасын түсінген адам болашақ әлемдегі күрделі технологиялық үдерістерді оңай басқара алады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Зат оксид болуы үшін оның құрамында дәл екі түрлі элемент болуы керек, және олардың бірі міндетті түрде оттек болуы тиіс. Бұл ретте түзілген оксидтің сипаты толығымен оның екінші серігіне байланысты. Егер оттек металмен біріксе, қышқылдармен әрекеттесетін және сілтілер түзетін негіздік оксид пайда болады, ал бейметалмен біріксе — бізге таныс қышқылдарды түзетін қышқылдық оксид шығады.
Аздап тарих
Француз ғалымы Антуан Лавуазье жану мен тот басу салмақсыз материяның жұмбақ жоғалуы емес, заттардың оттекпен қосылуы екенін алғаш дәлелдеді. Металдар мен бейметалдарды жабық ыдыстарда жағып, ол реагенттерді аса дәлдікпен өлшеді де, өнімдердің массасы әрқашан бастапқы заттардың массасына дәл тең болатынын әлемге көрсетті. Оттекке қазіргі атауын берген және оксидтер туралы білімді біржола ретке келтірген дәл Лавуазье еді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда заттардың формулалары жазылған он карточка тұр, оларды үш себетке сұрыптау керек: негіздік оксидтер, қышқылдық оксидтер және мүлдем оксид болып табылмайтын заттар. Алдымен әр формуланың құрамына қара: егер онда екіден көп элемент болса немесе оттек мүлдем болмаса, затты бірден «оксид емес» тобына жібер. Ал нағыз оксидтер үшін екінші элементті анықта: алдыңда металл ма, әлде бейметалл ма — сонда негіздік пен қышқылдық оксидтің арасынан дұрыс таңдайсың. Карточкаларды кезекпен апар және асықпа. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!