Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Электролиз бойынша есептеулер». Талдап көрейік. Электролиз — электр тогы көзге көрінбейтін конвейер сияқты тұз ерітіндісін бөліктерге ажырататын кез: металл бір электродқа шөгеді, ал газ екіншісінде көпіршіктеніп бөлінеді. Бұл қасықты күміспен қаптағанға ұқсайды: ток неғұрлым күшті және ұзақ жүрсе, қабат соғұрлым қалың болады. Бүгін біз ток берілген уақытта қанша зат беретінін дәл есептеуді үйренеміз.
Бұл не үшін керек?
Электролиз арқылы алюминий алады, сымдар мен чиптерге арналған мысты тазартады, хлор, сілті және таза энергетикаға арналған сутек өндіреді. Жасанды интеллектке арналған дата-орталықтар жұмыс істейтін заманауи процессорлардың ішіндегі ең жіңішке мыс жолдарды дәл электрохимиялық жолмен түсіреді, және онда әр нанометр маңызды. Электромобильдердің аккумуляторлары мен үлкен энергия жинақтағыштар — бұл да электрохимия, онда бәрін заряд, электрондар және зат мольдері шешеді. Жасанды интеллект сандарды формулаға тез қояды, бірақ қандай ток беру керегін шешу, катодта металдың орнына неге сутек бөлінгенін түсіну және нақты қондырғыны баптау — электродтарда не болып жатқанын түсінетін адамның қолынан келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Ток көзі электрондарды айдайды: катодта, яғни теріс электродта, катиондар оларды қабылдап, металға айналады, ал анодта, яғни оң электродта, аниондар электрондарды береді. Егер металл өте белсенді болса, қатарда алюминийге дейін тұрса, оның орнына электрондарды су алады, және катодта сутек бөлінеді. Анодта хлорид, бромид және иодид иондары галогендерді береді, ал сульфат және нитрат иондары тотықпайды — онда су тотығады да, оттек бөлінеді. Басты ереже: анодтан тізбекке қанша электрон кетсе, катодқа сонша келеді, сондықтан екі электродтағы өнімдер әрқашан электрондардың бір ғана моль санымен байланысты.
Аздап тарих
Электролиз заңдарын мың сегіз жүз отызыншы жылдары ағылшын ғалымы Майкл Фарадей ашты. Ол кітап түптеушіге шәкірт болып бастап, өзі түптеген ғылыми кітаптарды оқыды және тарихтағы ең ұлы экспериментаторлардың біріне айналды. Фарадей әртүрлі токта бөлінген заттарды мұқият өлшеп, масса тек өткен зарядқа ғана байланысты екенін түсінді. Бүкіл әлем осы күнге дейін қолданатын электролиз, электрод, анод, катод және ион сөздерін де сол енгізді.
Формула: зат массасы
Фарадей заңы былай дейді: электродтағы заттың массасы өткен зарядқа пропорционал, өйткені өнімнің әр бөлшегі қатаң белгілі санды электрон алады. Заряд — ток күшін уақытқа көбейткенге тең; оны Фарадей тұрақтысына, яғни моліне тоқсан алты мың бес жүз кулонға бөліп, электрондардың мольдерін аламыз, зетке бөліп, өнімнің мольдерін аламыз, молярлық массаға көбейтіп, грамды аламыз. Осыдан формула: эм тең үлкен эм көбейту и көбейту тэ бөлу зет пен эфтің көбейтіндісі. Мұнда эм — грамммен берілген заттың массасы, үлкен эм — моліне грамммен берілген молярлық масса, и — ампермен берілген ток күші, тэ — секундпен берілген уақыт, зет — бір бөлшекке келетін электрондар саны: мыс ионында екі, күміс ионында бір, сутек пен хлорда екі, оттекте төрт. Токты немесе уақытты екі есе арттырсаң, екі есе көп зат аласың, ал зет неғұрлым үлкен болса, сол заряд соғұрлым аз зат береді.
m = M · I · t / (z · F)m — электродтағы заттың массасы, г
M — заттың молярлық массасы, г/моль
I — ток күші, А
t — уақыт, с
z — бір бөлшекке келетін электрондар саны, —
F — Фарадей тұрақтысы, 96 500, Кл/моль
Формула: заряд және электрондар
Есептерде электрондардың мольдері арқылы қадам-қадаммен жүрген ыңғайлырақ. Заряд ку тең ток күші и көбейту уақыт тэ, мұнда уақытты секундпен аламыз, сондықтан минутты алдымен алпысқа көбейтеміз. Электрондардың моль саны эн тең и көбейту тэ бөлу эф, яғни зарядты тоқсан алты мың бес жүзге бөлгенге тең. Жол кері бағытта да жұмыс істейді: өнімнің мольдерін таптың, зетке көбейттің — электрондардың мольдерін алдың, эфке көбейттің — қажетті зарядты алдың, ал әрі қарай көбейтіндісі осы зарядты беретіндей етіп ток пен уақытты таңдайсың. Токты арттырсаң, сол заряд азырақ уақытта жиналады.
Q = I · tQ — өткен заряд, Кл
I — ток күші, А
t — уақыт, сn(e⁻) = I · t / Fn(e⁻) — электрондардың зат мөлшері, моль
I — ток күші, А
t — уақыт, с
F — Фарадей тұрақтысы, 96 500, Кл/моль
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда электролизер тұр — мыс хлоридінің ерітіндісі және екі инертті электрод, катод пен анод салынған стақан, ал жанында ток көзі, онда ток күші ампермен және уақыт минутпен беріледі. Қазір екі ампер және он минут тұр, ал катодта өте аз мыс жиналды — қажеттіден әлдеқайда аз. Сенің мақсатың — мыс хлоридінен үш бүтін оннан екі грамм мыс, содан кейін натрий хлоридінің ерітіндісінен төрт бүтін жүзден қырық сегіз литр сутек және күміс нитратынан он бүтін оннан сегіз грамм күміс алатындай етіп ток пен уақытты таңдау. Әр мақсат үшін өнімнің мольдерін тап, зетке көбейт, Фарадей тұрақтысына көбейт, сосын көбейтіндісі осы зарядты беретіндей етіп ток пен секундпен берілген уақытты таңда. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.