Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Артық мөлшер, жетіспеушілік және өнім шығымы». Талдап көрейік. Бутерброд жасап жатырсың деп елестет: сенде он тілім нан және бар болғаны үш тілім ірімшік бар. Нан қанша болса да, ірімшікті бутерброд тек үшеу ғана шығады — ірімшік бірінші таусылады. Химияда да солай: өнімді жетіспейтін зат бойынша есептейді, ал іс жүзінде ол есептегіден сәл азырақ шығады.
Бұл не үшін керек?
Химия зауыттарында, фармацевтикада және аккумуляторлар мен чиптерге арналған материалдарды өндіруде әр реагент ақша тұрады, ал артық қалдық кәдеге жаратуды қажет ететін қалдыққа айналады. Технологтар қай затты артық мөлшерде алған тиімді екенін және шын мәнінде қандай шығым болатынын есептейді — дәрінің немесе батареяның бағасы соған байланысты. Жасанды интеллект синтездерді барған сайын жиі жоспарлап, реакция жағдайларын таңдайды, бірақ нақты реактордағы шығымның неге есептегіден төмен болғанын анықтап, нені өзгерту керегін шешетін — адам. Жетіспеушілік пен шығым — бүкіл әлемдегі инженер-химиктер сөйлейтін тіл.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Заттар теңдеудегі коэффициенттер белгілейтін мольдердің қатаң қатынасында әрекеттеседі. Реагенттерді осы қатынаста алмасаң, бір зат ертерек таусылады, реакция тоқтайды, ал екіншісінің артығы жай ғана қалып қояды. Қайсысы бірінші таусылатынын түсіну үшін әр реагенттің мольдерін оның коэффициентіне бөледі: бөліндісі кішісі — жетіспейтін зат. Ал іс жүзінде өнімнің бір бөлігі жоғалады — реакция соңына дейін жүрмейді немесе өнімді бөліп алғанда жоғалтады, сондықтан нақты шығым теориялықтан аз болады.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырдың соңында неміс химигі Иеремия Бениамин Рихтер «стехиометрия» сөзін енгізді — ол заттардың реакцияға қандай мөлшерде түсетінін өлшеу өнерін осылай атады. Ол қышқылдар мен негіздердің бірін-бірі тұрақты пропорцияда бейтараптайтынын байқап, химияны математика тілімен өрнектеуді армандады. Оның идеялары масса сақталу заңымен бірге химиктер осы күнге дейін қолданатын теңдеулер бойынша есептеулердің негізіне айналды.
Формула: өнім мөлшері
Теңдеудегі коэффициенттер — мольдердің қатынасы, сондықтан өнімді жетіспейтін зат бойынша, оның мольдерін коэффициенттер арқылы қайта есептеп табады. Алдымен әр реагенттің мольдері: эн тең эм бөлу үлкен эм. Содан кейін эн өнім тең эн жетіспейтін зат көбейту өнімнің коэффициенті бөлу жетіспейтін заттың коэффициенті, және тағы эта көбейту — бірлік үлесімен берілген шығым. Эн — мольмен берілген зат мөлшері, ка — теңдеудегі коэффициенттер, эта — өлшем бірлігі жоқ шығым. Жетіспейтін заттың мөлшерін арттырсаң, өнім көбейеді, ал онсыз да артық реагентті қосу ештеңені өзгертпейді.
n = m / Mn — зат мөлшері, моль
m — заттың массасы, г
M — молярлық масса, г/мольn(прод.) = n(недост.) · k(прод.) / k(недост.) · ηn(прод.) — өнім мөлшері, моль
n(недост.) — жетіспейтін заттың мөлшері, моль
k(прод.) — теңдеудегі өнімнің коэффициенті, —
k(недост.) — жетіспейтін заттың коэффициенті, —
η — өнімнің шығымы, бірлік үлесі
Формула: өнім шығымы
Шығым теориялық тұрғыдан мүмкін болғанның қандай бөлігін іс жүзінде алуға болғанын көрсетеді. Сондықтан эта тең практикалық масса бөлу теориялық масса, көбейту жүз пайыз. Практикалық масса — тәжірибеде қанша өнім алынғаны, теориялық — шығынсыз теңдеу қанша берер еді, екеуі де грамммен, ал эта пайызбен немесе бірлік үлесімен беріледі. Өнімнің нақты массасы керек болса, теориялық массаны шығымға көбейтеді; ал практикалық нәтиже берілсе және бастапқы затты табу керек болса, алдымен шығымға бөледі. Шығым неғұрлым төмен болса, сол массадағы өнім үшін соғұрлым көп шикізат алуға тура келеді.
η = m(практ.) / m(теор.) · 100 %η — өнімнің шығымы, %
m(практ.) — іс жүзінде алынған өнім массасы, г
m(теор.) — теңдеу бойынша өнім массасы, г
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сызбаның жоғарғы жағында бірінші есептің теңдеуі тұр: мырыш пен тұз қышқылы мырыш хлориді мен сутекті береді, реагенттер қызғылт сары және көгілдір түспен, ал ізделетін өнім жасылмен белгіленген; шарт бойынша он үш грамм мырышты он сегіз бүтін жүзден жиырма бес грамм хлорсутегі бар ерітіндіге салды, және сутектің көлемін табу керек. Төменде реагенттер мольдерінің бағандары тұр, қазір әрқайсысында бір мольден, ал олардың астындағы массалар шартпен сәйкес келмейді — сәйкес келетіндей етіп биіктігін қой. Содан кейін әр реагенттің мольдерін оның коэффициентіне бөл де, бірінші таусылатын заттың астындағы «жетіспеушілік» батырмасын бас — өнімнің бағаны ашылады, онда шығымды ескеріп, сутектің мольдерін қою керек. Мұндай есептер барлығы үшеу. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.