Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Интерференция: Юнг тәжірибесі». Талдап көрейік. Тоғанға қатар екі тас лақтыр: олардан тараған дөңгелектер кездеседі де, бір жерлерде толқындар биіктейді, ал басқа жерлерде су тынышталып қалады. Жарық та толқын, және екі жарық толқыны да дәл солай бірін-бірі күшейте немесе сөндіре алады. Толқындардың осылай қосылуын интерференция деп атайды, ал ол экранда ашық және күңгірт жолақтардың кезектесуін салады.
Бұл не үшін керек?
Интерференция — адамзаттың ең дәл сызғыштарының бірі. Ұзындығы километрлерге жететін лазерлері бар алып интерферометрлер қара құрдымдардың бірігуінен туған гравитациялық толқындарды ұстады, ал чип өндірісінде интерферометрлер пластинаның орнын нанометрге дейінгі дәлдікпен қадағалайды. Интерференцияға көзілдірік пен объективтердің шағылуға қарсы жабындары, голограммалар және оптикалық датчиктер негізделген. Жасанды интеллект жолақтардың суретін тамаша есептейді, бірақ әр миллиметр маңызды болатын қондырғыны жобалай алатын және жолақтардың неге жылжып кеткенін түсіне алатын тек толқындарды түсінетін адам ғана.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Тұрақты бейне тек үйлесімді, когерентті толқындардан шығады: жиілігі бірдей және фазалар айырмасы тұрақты толқындардан. Сондықтан Юнг тәжірибесінде бір лазер шоғы екі тар саңылауға түседі де, олар екі үйлесімді көзге айналады. Экранның әр нүктесіне дейін саңылаулардан шыққан толқындар сәл әртүрлі жол жүріп өтеді: егер жолдар айырмасы толқын ұзындығының бүтін санына тең болса, жал жалмен кездеседі де, ол жерде жарық болады; ал егер оған қоса толқын ұзындығының жартысы болса, жал ойыспен кездеседі де, ол жерде қараңғы болады.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың басында ағылшын ғалымы Томас Юнг жарықты екі кішкентай тесік арқылы өткізіп, экранда кезектесіп келетін жолақтарды көрді — бұл жарықтың толқын сияқты әрекет ететінінің нанымды дәлелі болды. Көптеген замандастары оның жұмысын салқын қабылдады. Юнг таңғаларлықтай жан-жақты адам еді: білімі бойынша дәрігер бола тұра, ол көруді зерттеді және Розетта тасындағы мысыр иероглифтерін шешуге алғашқылардың бірі болып кірісті.
Формула: максимум шарты
Екі саңылаудан шыққан толқындар экранның нүктесіне дейін әртүрлі жолмен барады, ал осы жолдардың айырмасы жол айырымы деп аталады. Егер оған толқын ұзындығының бүтін саны сыйса, толқындар бірдей фазада, жал жалға сәйкес келеді де, ашық жолаққа қосылады. Оқимыз: дельта тең ка лямбда. Дельта — метрмен немесе нанометрмен берілген жол айырымы, лямбда — толқын ұзындығы, ка — бүтін сан, максимумның нөмірі: ортасында нөл, екі жағында бір, екі және одан әрі. Ал егер жол айырымы ка қосу екіден бірдің лямбдаға көбейтіндісіне тең болса, толқындар бірін-бірі сөндіреді де, ол жерде күңгірт жолақ болады. Ортадан неғұрлым алыс болса, жол айырымы соғұрлым үлкен, жолақтың нөмірі де соғұрлым үлкен.
Δ = kλΔ — жол айырымы, нм
k — максимумның нөмірі, —
λ — толқын ұзындығы, нмΔ = (k + ½)λΔ — күңгірт жолаққа арналған жол айырымы, нм
Формула: жолақтың ені
Көрші ашық жолақтардың арасындағы қашықтықты әр нүктемен әуреленбей-ақ есептеуге болады: дельта икс тең лямбда эль бөлінген дэ-ге. Лямбда — жарықтың толқын ұзындығы, эль — саңылаулардан экранға дейінгі қашықтық, дэ — саңылаулардың арасындағы қашықтық, барлығы метрмен, ал дельта икс те метрмен шығады, әдетте бұл миллиметрлер. Мағынасы қарапайым: толқын неғұрлым ұзын болса, жол айырымы бір толқынға өсуі үшін ортадан соғұрлым алысқа кету керек — жолақтар кеңірек. Экран неғұрлым алыс болса, бейне соғұрлым кеңірек жайылады. Ал егер саңылауларды алшақтатсаң, жол айырымы тезірек өседі де, жолақтар тарылады.
Δx = λL / dΔx — ашық жолақтардың арасындағы қашықтық, м
λ — толқын ұзындығы, м
L — саңылаулардан экранға дейінгі қашықтық, м
d — саңылаулардың арасындағы қашықтық, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда Юнг тәжірибесі бар орындық тұр: толқын ұзындығы алты жүз елу нанометр қызыл лазер, бір-бірінен миллиметрдің төрттен бірі қашықтықтағы екі саңылау және бір жарым метр қашықтықтағы экран; қазір жолақтар үш бүтін оннан тоғыз миллиметр сайын орналасқан. Саған олардың үш миллиметр сайын орналасуы керек — жолақ енінің формуласы бойынша қай шаманы және қай жаққа өзгерту керектігін ойлан да, тәжірибені баптап ал. Содан кейін датчикті ортадан санағанда екінші ашық максимумға жылжыт: толқын ұзындықтарымен берілген жол айырымын және жарықтықты қадағала. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.