РусҚаз

Дисперсия: призма және спектр

Физика · 11-сынып · Толқындық оптика · Сабақ 1 / 4

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Дисперсия: призма және спектр». Талдап көрейік. Бізге үйреншікті ақ күн жарығы бір таза түс емес, иық тірестіре зымырап бара жатқан түрлі түсті майка киген жүгірушілердің ала-құла тобыры деп елестет. Олар ауамен жүгіріп бара жатқанда бірге ұстасады, бірақ суға немесе шыныға жүгіріп кірген бойда олардың жылдамдықтары өзгереді де, тобыр жарқын кемпірқосақ тізбегіне созылады. Ақ жарықтың жеке түстерге бөліну құбылысын дисперсия деп атайды.

Дисперсия: призма және спектр — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Дәл дисперсияның арқасында біз жазғы жаңбырдан кейін кемпірқосаққа сүйсініп, бриллиант қырларының таңғажайып жарқылын көреміз. Инженерлер бұл қасиетті фотоаппараттар мен микроскоптарға арналған объективтерді жасағанда ескереді, сонда сурет түрлі түсті контурлармен екіұдай көрінбейді. Ал астрофизиктер спектрометрлердің көмегімен алыс жұлдыздардың жарығын түстерге жіктеп, Әлемнің шетіндегі галактикалардың қандай заттардан тұратынын дәл біледі.

Дисперсия: призма және спектр — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Жарық — электромагниттік толқын, ал түс осы толқынның ұзындығына тәуелді: қызылда ол ең үлкен, ал күлгінде ең қысқа. Бос кеңістікте барлық осы толқындар бірдей шекті жылдамдықпен зымырайды, бірақ мөлдір заттың ішінде олар атомдармен әрекеттесе бастайды да, әртүрлі баяулайды. Күлгін жарық бәрінен күштірек тежеледі, сондықтан оның сыну көрсеткіші үлкенірек болып шығады да, ол күрт бұрылады, ал қызыл жарық әлсізірек тежеліп, кішірек бұрышқа ауытқиды.

Дисперсия: призма және спектр — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Мың алты жүз алпыс алтыншы жылы жас Исаак Ньютон обадан өзінің ата-бабасының Вулсторп иелігінде бой тасалап жүргенде терезе жапқыштарын жауып, оларда кішкентай тесік жасады да, жіңішке күн сәулесін үшқырлы призмамен ұстады. Оған дейін адамдар шынының өзі жарықты әртүрлі реңктерге бояйды деп ойлаған, бірақ Ньютон алынған түстер желпуішін екінші призмамен қайтадан ақ шоққа жинап, ақ түстің бастапқыда бүкіл кемпірқосақты өз ішінде қамтитынын дәлелдеді.

Дисперсия: призма және спектр — Аздап тарих

Формула: сыну көрсеткіші

Сәуленің шыныда неге бұрылатынын түсіну үшін физиктер жарықтың бос кеңістіктегі жылдамдығын материалдың өзіндегі жарық жылдамдығымен салыстырады. Эн сыну көрсеткіші вакуумдағы цэ жарық жылдамдығының ортадағы вэ жарық жылдамдығына қатынасына тең. Эн әрпі — жарықтың неше есе баяулағанын көрсететін өлшем бірлігі жоқ жай ғана сан. Цэ және вэ жылдамдықтары секундына метрмен өлшенеді. Егер толқынның шыныдағы жылдамдығы азайса, күлгін жарықта болатындай, онда сыну көрсеткіші заңды түрде артады да, орталардың бөліну шекарасы сәуленің жолын әлдеқайда күштірек иеді.

  • n = c / vn — ортаның сыну көрсеткіші, —
    c — вакуумдағы жарық жылдамдығы, м/с
    v — ортадағы жарық жылдамдығы, м/с

Формула: ауытқу бұрышы

Сәуле призма арқылы өткенде ол бағытын екі рет өзгертеді: алдымен кірерде, содан кейін шығарда. Толық дельта ауытқу бұрышы былай табылады: и түсу бұрышы қосу бета шығу бұрышы минус призманың А сындырушы бұрышы. Барлық осы бұрыштар градуспен өлшенеді. Физикалық мағынасы қарапайым: біз сәуленің екі қырдағы екі бұрылысын қосып, шыны призманың өз геометриясын шегереміз. Егер берілген түс үшін сыну көрсеткіші жоғары болса, бета шығу бұрышы да өседі, демек дельта бұрылу бұрышы тұтасымен айтарлықтай үлкейеді.

  • δ = i + β − Aδ — сәуленің ауытқу бұрышы, °
    i — сәуленің бірінші қырға түсу бұрышы, °
    β — сәуленің екінші қырдан шығу бұрышы, °
    A — призманың сындырушы бұрышы, °

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір сенің алдыңда оптикалық орындық тұр: сол жақта жарық көзі орнатылған, ортасында сындырушы бұрышы алпыс градус шыны призма бекітілген, ал оң жақта датчигі бар экран орналасқан. Бастапқы күйде сәуле қырық градус бұрышпен түседі. Саған платформаны баяу бұрап, түсу бұрышын дәл елу градусқа қою керек. Алдымен призма арқылы ақ жарықты өткізіп, оның құрамдас бөліктерге қалай шашырайтынын қара, содан кейін жарық көзін кезекпен ауыстыр: алдымен таза қызылға, содан кейін күлгінге. Әр түс үшін сәуленің шыққан дельта ауытқу бұрыштарын салыстырып, қайсысы күртірек бұрылғанын анықта. Ал, байқап көрейік! Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.

Тәжірибедегі тапсырма

Түсу бұрышын 50° етіп қойып, призма арқылы ақ жарықты, содан кейін тек қызыл және тек күлгін жарықты өткізіңіз. Қай түс көбірек ауытқиды?
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Толқындық оптика

  1. Дисперсия: призма және спектр
  2. Интерференция: Юнг тәжірибесі
  3. Дифракция: тор
  4. Поляризация және Малюс заңы