Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Сыну көрсеткішін өлшейміз». Талдап көрейік. Әрбір мөлдір зат жарықты өзінше «тежейді» және сәулені өзінше бұрады. Су, шыны, сапфир және алмаз бір-бірінен әртүрлі жолдар сияқты ерекшеленеді: бірінде жарық еркін дерлік зымырайды, ал екіншісінде терең қардың ішімен әрең келе жатқандай. Заттың жарықты қаншалықты күшті сындыратынын көрсететін санды сыну көрсеткіші деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Сыну көрсеткіші — кез келген оптикалық материалдың төлқұжаты. Соған қарап камера объективтері мен көзілдіріктерге арналған шыныны, сағаттар мен смартфондарға арналған сапфир шыныларды, дата-орталықтар арасында деректер жүгіретін оптикалық талшыққа арналған кварцты таңдайды. Зергерлер мен геммологтар тастың жарықты қалай сындыратынын өлшеп, нағыз алмазды жалғанынан ажыратады, ал химиктер дәл сол сан бойынша сұйықтардың тазалығын тексереді. Жасанды интеллект барлық заттардың кестелерін сақтай алады, бірақ адал тәжірибе қою, өлшеудегі қатені байқау және белгісіз үлгі туралы қорытынды жасау — ақылы мен қолы бар адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жарық затта неғұрлым баяу жүрсе, ол шекарада соғұрлым күрт бұрылып, нормальға соғұрлым күштірек жақындайды. Сондықтан сыну көрсеткішін екі жолмен табуға болады: жарық жылдамдықтарын салыстыру немесе бұрыштарды өлшеу. Бұрыштарды жарты цилиндрде өлшеген ең ыңғайлы: сәуле жазық жағының ортасына кіріп, сынады, ал дөңгелек жағынан радиус бойымен, нормаль бойымен, екінші рет сынбай шығады. Тек дөңгелек шкала бойынша бұрышты оқу ғана қалады.
Аздап тарих
Жарық суда ауадағыдан жылдамырақ жүре ме, әлде баяуырақ па деп ұзақ уақыт дауласты. Он тоғызыншы ғасырдың ортасында француз физигі Леон Фуко бұл дауды жылдам айналатын айнамен жасалған тәжірибе арқылы шешті: суда жарық баяуырақ болып шықты. Бұл жарықтың толқын сияқты әрекет ететінін және сыну көрсеткішінің заттағы жарық жылдамдығымен байланысты екенін растады.
Формула: жарық жылдамдығы
Жарық шекарада жылдамдығын өзгерткендіктен бұрылады, демек, сыну көрсеткіші заттағы жарықтың бостыққа қарағанда неше есе баяу екенін айтуы керек. Солай да: эн тең цэ бөлінген вэ. Цэ — вакуумдағы жарық жылдамдығы, секундына шамамен үш жүз мың километр, вэ — заттағы жарық жылдамдығы, ол да секундына метрмен беріледі, ал эн — бірліксіз сан. Егер зат жарықты күштірек тежеп, вэ азайса, эн өседі. Мысалы, алмаздың эн-і шамамен екі бүтін жүзден қырық екі: онда жарық вакуумдағыдан екі жарым есеге жуық баяу жүреді.
n = c / vn — сыну көрсеткіші, —
c — вакуумдағы жарық жылдамдығы, м/с
v — заттағы жарық жылдамдығы, м/с
Формула: сыну көрсеткіші
Білеушедегі жарық жылдамдығын тікелей өлшей алмайсың, есесіне бұрыштар бірден көрінеді. Сондықтан тәжірибеде былай есептейді: эн тең синус альфа бөлінген синус гамма. Альфа — ауадағы түсу бұрышы, гамма — заттың ішіндегі сыну бұрышы, екеуі де градуспен және нормальдан бастап саналады. Бір зат үшін бұл қатынас бұрышқа байланысты емес: альфаны арттырсаң — гамма да өседі, ал олардың синустарының қатынасы бұрынғыдай қалады. Дәл сондықтан әртүрлі бұрыштардағы екі өлшеу бір-біріне өте жақын эн беруі тиіс, және бұл бәрін дұрыс өлшегеніңнің ең жақсы тексерісі.
n = sin α / sin γn — заттың сыну көрсеткіші, —
α — түсу бұрышы, °
γ — сыну бұрышы, °
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда дөңгелек шкаланың үстінде жұмбақ икс білеушесінен жасалған жарты цилиндр тұр, ал лазер ауадан оның жазық жағының ортасына жарық түсіреді. Түсу бұрышын қойып, шкала бойынша сыну бұрышын оқы да, өлшеуді жазып ал, содан кейін бұрышты кем дегенде он градусқа өзгертіп, екінші өлшеуді жаз. Әр өлшеу үшін синус альфаны синус гаммаға бөліп есепте, екі нәтижені өзара және анықтамалық мәндермен — су, шыны, сапфир, алмаз — салыстыр да, білеушенің неден жасалғанын таңда. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.