Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Сыну заңы». Талдап көрейік. Шай қасықты суы бар стақанға салшы, ол дәл су бетінде сынып кеткендей көрінеді. Қасық, әрине, бүтін: бұл жарық судан ауаға өткенде бағытын өзгертеді. Сәуленің екі мөлдір ортаның шекарасындағы осындай сынуын жарықтың сынуы деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Сыну барлық линзаларда жарықты басқарады: смартфон камераларында, дрондар мен роботтардың көздерінде, ұшқышсыз көліктердің лидарларында. Жасанды интеллектке арналған чиптерді алып көп линзалы объективтер арқылы жарықпен басып шығарады, ал онда сәуленің әр сынуының дәлдігі бәрін шешеді. Медицинада көзілдіріктер, жанаспалы линзалар және көруді лазермен түзету сынуға негізделген. Нейрожелі сәулелердің жолын бір секундта есептей алады, бірақ оптикалық жүйені ойлап табу, сурет неге бұлыңғыр шыққанын түсіну және аспапты қолмен тексеру — жарықтың қалай әрекет ететінін сезінетін адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Суда жарық ауадағыдан баяуырақ жүреді. Асфальттан құмға қиғаштап шығып келе жатқан сарбаздар колоннасын елестет: құмға бірінші басқан шеті баяулайды да, бүкіл колонна бұрылады. Жарық толқыны да суға кіргенде дәл осылай бұрылып, нормальға — бетке жүргізілген перпендикулярға жақындайды. Тік түскен сәуле мүлдем бұрылмайды, ал жарықтың аздаған бөлігі әрқашан беттен шағылады.
Аздап тарих
Сыну заңын он жетінші ғасырдың басында голланд ғалымы Виллеброрд Снеллиус тәжірибелерден шығарды, сондықтан оны жиі Снеллиус заңы деп атайды. Бірақ таңғаларлығы, оныншы ғасырда-ақ парсы ғалымы Ибн Сахль жандырғыш линзаларды зерттеп, дәл сондай қатынасты сипаттаған. Осылайша табиғаттың бір заңын алты ғасыр айырмашылықпен екі рет ашқан.
Формула: сыну көрсеткіші
Тәжірибе таңғаларлық нәрсені көрсетеді: сәулені қалай еңкейтсең де, берілген екі орта үшін түсу бұрышы синусының сыну бұрышы синусына қатынасы бір ғана сан болып қала береді. Бұл былай оқылады: синус альфа бөлінген синус гамма тең эн. Альфа — бірінші ортадағы түсу бұрышы, гамма — екінші ортадағы сыну бұрышы, екеуі де нормальдан бастап саналады және градуспен өлшенеді. Эн — салыстырмалы сыну көрсеткіші, бірліксіз сан; ауадан суға өту үшін ол шамамен бір бүтін жүзден отыз үш. Егер түсу бұрышын арттырсақ, сыну бұрышы да өседі, бірақ кішірек болып қалады: судағы сәуле әрқашан нормальға жақынырақ. Ал эн неғұрлым үлкен болса, сәуле нормальға соғұрлым күштірек жақындайды.
sin α / sin γ = nα — түсу бұрышы, °
γ — сыну бұрышы, °
n — салыстырмалы сыну көрсеткіші, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда тереңдігі он сантиметр суы бар аквариум, ал оның үстінде ауада бетіндегі О нүктесіне жарық түсіріп тұрған лазер бар. Түбінде үш тиын жатыр, және саған лазерді бұра отырып, әрқайсысына сынған сәулемен кезекпен тигізу керек. Алдымен ойлан: бұрыштарды неден бастап санайды және судағы бұрыш түсу бұрышына қалай байланысты? Содан кейін тереңдікті, тиынға дейінгі қашықтықты және сыну бұрышының тангенсін байланыстыр — осылайша суда қандай бұрыш керек екенін түсінесің, ал сыну заңы бойынша лазерді қалай еңкейту керектігін табасың. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.