РусҚаз

Реактивті қозғалыс

Физика · 9-сынып · Импульс · Сабақ 4 / 4

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Реактивті қозғалыс». Талдап көрейік. Скейтбордта тұрып, ауыр рюкзакты бар күшіңмен алға лақтырғаныңды елестет: рюкзак алға ұшады, ал сен өзің артқа қарай домалайсың. Реактивті қозғалыс — бұл дененің қандай да бір бөлігі одан бөлініп, жоғары жылдамдықпен ұшып кеткенде пайда болатын қозғалыс. Дәл осылай үрленген, бірақ байланбаған әуе шары одан ауа ағыны атқылап шығып жатқанда бөлмеде ысылдап ұшып жүреді.

Реактивті қозғалыс — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Алдағы онжылдықтарда ғарыштық миссиялар, орбиталық серіктер мен ұшқышсыз аппараттар реактивті және иондық қозғалтқыштарды пайдалана отырып, алыс ғарышты барған сайын белсенді игеретін болады. SpaceX сияқты ірі аэроғарыштық компаниялар көп рет қолданылатын жүйелер мен отынның жаңа түрлерімен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды үнемі жетілдіріп отырады. Жасанды интеллект траекторияларды дәл есептеуді және нақты уақытта отын шығынын басқаруды өз мойнына алады, бірақ инженерлік тапсырма қою, қозғалтқыштардың өзін жасау және физика заңдарын іс жүзінде тексеру әрқашан адамның ісі болады. Реактивті тартылысты түсінетін адам ғарыш кемелерін, дрондарды және басқа ғаламшарларды зерттейтін аппараттарды жобалай алады.

Реактивті қозғалыс — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Ғарыштық вакуумда зымыранға тіреліп итерілетін ештеңе жоқ, сондықтан ол тірегін өзімен бірге алып жүреді — бұл оның өз отыны. Жану камерасында отын қызған газға айналып, сопло арқылы артқа орасан зор жылдамдықпен атқылап шығады. Өзара әрекеттесу заңы бойынша газ бен зымыран бір-бірін итереді: газ бір жаққа ұшады, ал зымыран дәл сондай күшпен қарама-қарсы жаққа ұмтылады. Мұхитта сегізаяқтар мен медузалар да суды ішіне тартып, оны сыртқа күшпен лақтыра отырып, дәл осы қағидат бойынша жылдам жүзеді.

Реактивті қозғалыс — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Реактивті қозғалыстың ауасыз кеңістікте ұшуға жарамды екенін алғаш рет қатаң дәлелдеген адам — қарапайым математика мұғалімі Константин Циолковский. Үйдегі шеберханасында жұмыс істей жүріп, ол зымыран қозғалысының әйгілі теңдеуін қағаз бен қаламмен шығарып, аппаратқа тірек үшін айналадағы ауаның мүлдем қажет емес екенін көрсетті. Циолковский алғашқы жасанды серік орбитаға шығардан көп онжылдықтар бұрын қазіргі сұйық отынды зымырандар мен көп сатылы ғарыштық пойыздардың бастапқы үлгісін сипаттап берді.

Реактивті қозғалыс — Аздап тарих

Формула: импульстің сақталу заңы

Қозғалтқыштар қосылғанға дейін зымыран және оның ішіндегі бүкіл отын қозғалмай тұр, демек, олардың жалпы бастапқы импульсі нөлге тең. Сақталу заңы бойынша газ лақтырылғаннан кейін де тұйық жүйенің қосынды импульсі нөлге тең болып қалуы тиіс. Бұл ұшып шығатын газдың импульсі зымыранның өзі алатын импульске қатаң тең дегенді білдіреді. Газ массасының газ жылдамдығына көбейтіндісі зымыран массасының зымыран жылдамдығына көбейтіндісіне тең. Егер біз корпусты күштірек үдеткіміз келсе, не отынның көбірек массасын лақтыруымыз керек, не ұшып шығатын газдарды жоғарырақ жылдамдыққа дейін үдетуіміз керек.

  • mг · vг = M · vmг — газ үлесінің массасы, кг
    vг — газдың ағып шығу жылдамдығы, м/с
    M — зымыранның массасы, кг
    v — зымыранның жылдамдығы, м/с

Формула: зымыранның жылдамдығы

Отынды бір рет лақтырғаннан кейінгі зымыранның соңғы жылдамдығын табу үшін оны импульстер теңдігінен өрнектейміз. Зымыранның жылдамдығы газ массасы мен газ жылдамдығының көбейтіндісін зымыранның өз массасына бөлгенге тең. Жылдамдықтар секундына метрмен, ал зымыран мен газдың массалары килограммен өлшенеді. Осы бөлшектен көрініп тұр: кеменің өзі неғұрлым массивті болса, дәл сол лақтыру кезінде ол соғұрлым аз жылдамдық алады. Есесіне ұшып шығатын газдың жылдамдығын екі есе арттырсаң, зымыран да бірден екі есе жылдам ұшады.

  • v = (mг · vг) / Mv — зымыранның жылдамдығы, м/с
    mг — газ үлесінің массасы, кг
    vг — газдың ағып шығу жылдамдығы, м/с
    M — зымыранның массасы, кг

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда массасы бір мың килограмм зерттеу зымыраны қалықтап тұрған ғарыш алаңы. Қазір лақтыру параметрлері секундына бір мың метр жылдамдықпен жүз килограмм газға бапталған, бұл кемені тек секундына жүз метрге дейін ғана үдетеді. Сенің тапсырмаң — зымыран секундына дәл алты жүз метрге дейін үдейтіндей етіп параметрлерді баптау, әрі мұны газ массасы мен жылдамдығының екі түрлі үйлесімімен жасау керек. Газ массасы мен оның жылдамдығының көбейтіндісі қандай санға тең болуы керек екенін ойланып, екі лайықты мән жұбын тап. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.

Тәжірибедегі тапсырма

Массасы 1000 кг зымыранды газды бір рет шығару арқылы 600 м/с-қа дейін үдетіңіз. Мұны екі түрлі тәсілмен жасаңыз.
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Импульс

  1. Дене импульсі
  2. Импульстің сақталу заңы
  3. Серпімді және серпімсіз соққы
  4. Реактивті қозғалыс