Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Дене импульсі». Талдап көрейік. Саған қарсы футбол добы домалап келе жатыр делік, сен оны аяғыңмен оңай тоқтатасың. Ал енді дәл сондай жылдамдықпен жүк тиелген ауыр вагон домалап келе жатқанын елестет — оны жалаң қолмен тоқтату мүмкін емес. Қозғалыстағы денені тоқтату қаншалықты қиын екенін көрсететін осы шама физикада импульс немесе қозғалыс мөлшері деп аталады.
Бұл не үшін керек?
Импульс ұғымы жүргізушілердің өмірін сақтайды: дәл соның негізінде инженерлер автомобильдердегі шанақтың деформация аймақтары мен қауіпсіздік жастықтарын есептейді. Зымырандардың ғарышқа ұшуы, ұшақтардың реактивті қозғалтқыштарының жұмысы, тіпті теннистегі, бильярдтағы және бокстағы соққы техникасы да импульске негізделген. Бұл шаманы түсіну кез келген нысандардың — коллайдердегі микробөлшектерден бастап мұхит лайнерлеріне дейін — соқтығысуын дәл есептеуге көмектеседі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Импульс қозғалыстың екі басты сипаттамасын біріктіреді: қанша масса қозғалып жатыр және қандай шапшаңдықпен. Кішкентай жеңіл оқтың импульсі орасан зор жылдамдығы арқасында өте үлкен, ал алып айсбергтің импульсі, тіпті ол әрең жылжып келе жатса да, өзінің зор массасы есебінен үлкен. Сонымен қатар импульс қозғалыстың дәл қай жаққа бағытталғанын әрқашан «есте сақтайды»: егер дене қарама-қарсы жаққа бұрылса, оның импульсінің бағыты да қарама-қарсыға өзгереді.
Аздап тарих
«Қозғалыс мөлшері» ұғымын ғылымға алғаш рет он жетінші ғасырда француз философы әрі математигі Рене Декарт енгізген. Ол денелер кез келген соқтығысқанда Ғаламдағы қозғалыстың жалпы мөлшері әрқашан өзгеріссіз қалады деп есептеген. Кейінірек ұлы Исаак Ньютон бұл идеяны нақтылап, импульсті өзінің әйгілі қозғалыстың екінші заңының негізіне қойды.
Формула: дене импульсі
Дененің импульсі осы дененің массасы мен оның жылдамдығының көбейтіндісіне тең. Бұл формулада пэ әрпі импульсті білдіреді, ол секундына килограмм-метрмен өлшенеді. Эм әрпі — килограммен алынған дене массасы, ал вэ — секундына метрмен алынған қозғалыс жылдамдығы. Жылдамдықтың бағыты болғандықтан, импульс те дәл дененің қозғалысы бойымен бағытталған. Егер сен арбашаның жылдамдығын екі есе арттырсаң немесе массасы екі есе өсетіндей етіп жүк тиесең, оның импульсі дәл екі есе артады.
p = m · vp — дене импульсі, кг·м/с
m — дене массасы, кг
v — дене жылдамдығы, м/с
Формула: импульстің өзгерісі
Дененің импульсін өзгерту үшін оған белгілі бір уақыт бойы күш түсіру керек. Импульстің өзгерісі дельта пэ әсер етуші күш пен оның әсер ету уақытының көбейтіндісіне тең, физиктер мұны күш импульсі деп атайды. Эф әрпі ньютонмен алынған күшті, ал тэ — осы күштің секундпен алынған әсер ету уақытын білдіреді. Затты неғұрлым ұзақ әрі күштірек итерсек, ол соғұрлым үлкен импульс алады. Ал егер күш қозғалысқа қарсы әсер етсе, ол импульсті біртіндеп нөлге дейін сөндіріп, содан кейін денені кері бағытта үдетеді.
Δp = F · tΔp — дене импульсінің өзгерісі, кг·м/с
F — күш, Н
t — күштің әсер ету уақыты, с
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда виртуалды жолда арбаша тұр: қазір оның массасы бір килограмм, ол оңға қарай секундына екі метр жылдамдықпен жүріп келеді. Сенің бірінші тапсырмаң — массаны баптап, лайықты жылдамдықты таңдай отырып, массаның екі түрлі мәні үшін секундына он екі килограмм-метр импульс алу. Көбейтіндісі он екі болуы үшін импульс формуласында масса мен жылдамдық бір-бірімен қалай байланысқанын ойлан. Содан кейін арбашаны импульсі секундына минус алты килограмм-метр болатындай етіп солға жіберуің керек — жылдамдықтың таңбасы импульстің таңбасына қалай әсер ететініне назар аудар. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен міндетті түрде көмектесіп, ақыл қосамын. Уайымдама, сенің бәрі де қолыңнан келеді!