Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Көлбеу жазықтық». Талдап көрейік. Саған ауыр чемоданды кіреберіске көтеру немесе велосипедпен биік көпірге шығу керек деп елестет. Жүкті тігінен жоғары көтеру ауыр, ал оны жайпақ пандус бойымен домалатып шығару әлдеқайда оңай. Көлбеу жазықтық — көкжиекке бұрыш жасай орнатылған қарапайым тегіс бет, ол ұзынырақ жолдың есебінен күшімізді үнемдеуге көмектеседі.
Бұл не үшін керек?
Көлбеу жазықтықтың қағидасы барлық жерде жұмыс істейді: кәдімгі бұрандалы оймадан және пандустардан бастап автоматтандырылған қоймалардың рампалары мен SpaceX ғарыш кемелерінің жүк трапттарына дейін. Алдағы он жылда мобильді роботтар мен ұшқышсыз көлік күрделі бедерлер мен көп деңгейлі қалалар бойымен қозғалатын болады, онда батарея энергиясын үнемдеу үшін жолдың оңтайлы еңісін есептеу өте маңызды. Жасанды интеллект оңтайлы бағыттар мен бөлшектердің параметрлерін тамаша есептейді, бірақ техниканы құрастыру, міндет қою және оны нақты әлемде сынау әрқашан адамның ісі болады. Қарапайым механиканы түсіну инженерге болашақтың ең күрделі машиналарын жасау үшін негізгі түйсік береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Біз затты тура жоғары көтергенде, оның бүкіл салмағын толығымен ұстап тұруға тура келеді. Ал егер тақтайды бұрышпен қойсақ, жүк ауырлығының негізгі бөлігін тіректің өзі өз мойнына алады. Бізге тек шамалы домалатушы күшті және үйкеліс күшін жеңе отырып, денені еңіс бойымен тарту ғана қалады. Біз күштен тақтай бойымен жүрілген жол көтерілу биіктігінен неше есе ұзын болса, дәл сонша есе ұтамыз.
Аздап тарих
Адамдар көлбеу жазықтықты мыңдаған жылдар бойы қолданып, мысыр пирамидаларын салу кезінде көп тонналық тас кесектерді үйінділердің үстіне сүйреп шығарған. Ал үйкеліссіз көлбеу жазықтықта күштердің қалай бөлінетінінің қатаң математикалық дәлелін он алтыншы ғасырда фламанд ғалымы Симон Стевин ашты. Ол үш қырлы призманың үстіндегі шарлардан тұратын тұйық тізбекпен әйгілі ойша тәжірибені ойлап тауып, заңды тепе-теңдік туралы қарапайым пайымдаумен дәлелдеді.
Формула: күштен ұтыс
Идеал көлбеу жазықтық механиканың алтын ережесіне бағынатын күштен ұтыс береді. Ереженің физикалық мағынасы мынада: үйкеліс болмағанда біз қашықтықтан неше есе ұтылсақ, күштен дәл сонша есе ұтамыз. Ұтыс коэффициенті ка жазықтықтың ұзындығы эль-дің көтерілу биіктігі аш-қа қатынасына тең. Ұзындық пен биіктік метрмен немесе сантиметрмен өлшенеді, сондықтан күштен ұтыс өлшемсіз шама болып шығады. Егер сол биіктікте еңісті екі есе ұзын етсең, жүкті сүйреп шығару екі есе жеңілдейді.
k = l / hk — күштен ұтыс, —
l — көлбеу жазықтықтың ұзындығы, м
h — көлбеу жазықтықтың биіктігі, м
Формула: тарту күші
Үйкелісті ескермей, жүкті жазықтық бойымен қандай күшпен тарту керек екенін білу үшін дененің салмағын биіктікке көбейтіп, жолдың ұзындығына бөледі. Эф күші жүктің салмағы пэ-нің биіктік аш-қа көбейтіндісін ұзындық эль-ге бөлгенге тең. Күш пен салмақ ньютонмен, ал еңістің ұзындығы мен биіктігі метрмен өлшенеді. Егер тақтайдың ұзындығын арттырса, қажетті тарту күші азаяды. Бірақ жүк дөңгелексіз білеуше сияқты бетке үйкелсе, бұл күшке үйкеліс күші қосылады да, тарту ауырлай түседі.
F = P · h / lF — үйкеліссіз тарту күші, Н
P — жүктің салмағы, Н
h — көтерілу биіктігі, м
l — көлбеу жазықтықтың ұзындығы, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір сенің алдыңда сызбада биіктігі жиырма сантиметр тұғырға ұзындығы қырық сантиметр тақтай орнатылған. Оның үстінде динамометрге жалғанған, салмағы алты ньютон дөңгелекті арба тұр. Сенің міндетің — арбаны осы тақтай бойымен жоғары жылжыту, содан кейін тәжірибені сексен сантиметрлік ұзын тақтаймен қайталап, күш пен жолды салыстыру. Соңында үйкеліс салдарынан динамометрдің көрсеткіштері қалай өзгеретінін көрнекі көру үшін жеңіл арбаны ағаш білеушеге ауыстыр. Аспаптың көрсеткіштерін тарту күшінің формуласы бойынша есептеумен салыстыр. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.