РусҚаз

Магнит өрісіндегі заряд

Физика · 11-сынып · Ампер және Лоренц күштері · Сабақ 3 / 4

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Магнит өрісіндегі заряд». Талдап көрейік. Стадиондағы жүгірушіні елестет: оны көзге көрінбейтін бір қол бүйірінен үздіксіз әрі жайлап итеріп, бұрылып, мінсіз шеңбер бойымен жүгіруге мәжбүрлейді. Магнит өрісіне ұшып кірген зарядталған бөлшек те дәл осылай әрекет етеді: өріс оны үдетпейді де, тежемейді де, тек оның жолын ұқыпты түрде доғаға немесе сақинаға айналдырады. Бұл — бөлшектерді салмағы мен заряды бойынша бөлетін микроәлемнің нағыз табиғи сұрыптау конвейері.

Магнит өрісіндегі заряд — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Бұл қағидамен масс-спектрометрлер жұмыс істейді — микроәлемнің аса дәл таразылары, олардың көмегімен экологтар судағы улы заттарды табады, ал геологтар ежелгі метеориттердің құрамын анықтайды. Иондар шоғын бұрайтын дәл осы механизм қазіргі нейрожелілер оқытылатын озық микрочиптерді жасау үшін кремний кристалдарын легірлеу кезінде қажет. Жасанды интеллект спектрлік шыңдарды лезде тани алады және миллиондаған графикті есептей алады, бірақ вакуумдық магниттік тұзақтарды жобалау, бөлшектер шоғын калибрлеу және деректердің физикалық шынайылығын бағалау әрқашан адамның міндеті болып қала береді. Зарядтардың қозғалысын терең түсіну микроэлектроникаға, ядролық медицинаға және алыс ғарышқа арналған аспап жасауға жол ашады.

Магнит өрісіндегі заряд — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Зарядталған бөлшек магнит өрісіне оның сызықтарына перпендикуляр ұшып кіргенде, оған жылдамдығына қатаң тік бұрышпен бағытталған Лоренц күші әсер ете бастайды. Күш әрқашан қозғалысқа перпендикуляр болғандықтан, ол механикалық жұмыс атқармайды және кинетикалық энергияны өзгерте алмайды: жылдамдықтың модулі тұрақты болып қалады, тек оның бағыты өзгереді. Лоренц күші траекторияны үздіксіз центрге қарай бұрып, центрге тартқыш күштің рөлін атқарады. Нәтижесінде бөлшек бағынышты әрі тұрақты түрде шеңбер доғасын сызады.

Магнит өрісіндегі заряд — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Жиырмасыншы ғасырдың басында британ физигі Фрэнсис Астон зарядталған атомдарды электр және магнит өрістерінің көмегімен бөлетін алғашқы прецизиялық масс-спектрографты құрастырды. Химиялық таза неон газы иондарының шоғын зерттей отырып, Астон бір айқын сызықты көремін деп күтті, бірақ фотопластинкадан екі бөлек жолақ тапты. Осылайша ол бір химиялық элементтің массасы әртүрлі түрлері — изотоптары болуы мүмкін екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеді, бұл үшін кейін Нобель сыйлығын алды.

Магнит өрісіндегі заряд — Аздап тарих

Формула: траектория радиусы

Бұл формула шеңбер бойымен қозғалыс кезіндегі Лоренц күші мен центрге тартқыш күштің теңдігінен тікелей шығады. Траектория радиусы эр бөлшек массасы эм-нің оның жылдамдығы вэ-ге көбейтіндісінің заряд модулі ку мен магнит индукциясы бэ-нің көбейтіндісіне қатынасына тең. Бөлшектің массасы мен жылдамдығы оның инерциясына, яғни түзу сызықты ұшуды сақтауға ұмтылысына жауап береді, ал өріс пен заряд оны бүйірге бұрады. Егер бөлшектің массасы үлкенірек болса, инерция жеңеді де, бұрылыс радиусы айтарлықтай кеңірек болады. Радиус метрмен, масса — килограммен, жылдамдық — секундына метрмен, заряд — кулонмен, ал магнит индукциясы тесламен өлшенеді.

  • r = (m · v) / (|q| · B)r — траектория радиусы, м
    m — бөлшектің массасы, кг
    v — бөлшектің жылдамдығы, м/с
    |q| — бөлшек зарядының модулі, Кл
    B — магнит индукциясы, Тл

Формула: бөлшектің массасы

Масс-спектрометрде иондар алдымен электр кернеуімен үдетіледі, содан кейін магнит өрісі оларды жарты шеңбер бойымен тура детекторға қарай бұрады. Бөлшектің массасы эм бөлшекке тең: оның алымында заряд модулі ку магнит индукциясы бэ-нің квадратына және қашықтық дэ-нің квадратына көбейтіледі, ал бөлімінде сегіз үдетуші кернеу у тұр. Мұндағы дэ қашықтығы — жарты сақинаның өлшенген ені, яғни кіру нүктесінен түсу нүктесіне дейінгі екі еселенген радиус. Ион неғұрлым ауыр болса, магнит өрісіне оны бұру соғұрлым қиын, және ол пластинкаға кіру нүктесінен соғұрлым алысырақ соғылады. Массаның мәні килограммен шығады, қашықтық метрмен, ал кернеу вольтпен қойылады.

  • m = (|q| · B² · d²) / (8 · U)m — ионның массасы, кг
    |q| — ион зарядының модулі, Кл
    B — магнит индукциясы, Тл
    d — кіру және түсу нүктелерінің арасындағы қашықтық, м
    U — үдетуші кернеу, В

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда экранда масс-спектрометрдің сызбасы: вакуумдық аймақ, екі мың вольт үдетуші кернеу және индукциясы екі ондық тесла магнит өрісі. Ең алдымен батырманы басып, неон иондарының көзін қос, сонда шоқ магниттік камераға ұшып кіріп, фотопластинкада із қалдырады. Содан кейін детектордың жылжымалы белгісін пайда болған екі дақтың әрқайсысына ұқыпты апарып, жарқын және әлсіз із үшін дэ қашықтығын белгіле. Масса мен қашықтықты байланыстыратын формуланы пайдаланып, иондардың екі түрінің де массасын есептеп шығар, оларды атомдық бірліктерге айналдырып, газ қоспасында қандай изотоптар жасырынғанын анықта. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!

Тәжірибедегі тапсырма

Неон иондарының көзін қосыңыз. Детектор белгісін пластинкадағы әр дақтың үстіне қойып, d қашықтығын өлшеңіз. Формула бойынша иондардың массаларын тауып, неонда қандай изотоптар бар екенін жауап беріңіз.
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Ампер және Лоренц күштері

  1. Ампер күші
  2. Лоренц күші
  3. Магнит өрісіндегі заряд
  4. Жердің магнит өрісі және поляр шұғыласы