Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Лоренц күші». Талдап көрейік. Тегіс мұздың үстімен сырғанап бара жатқан шайбаны елестет, оны бүйірден үздіксіз жел итеріп тұр: ол алға үдемейді де, тежелмейді де, тек өз жолын бірқалыпты дөңгелентеді. Микроәлемде зарядталған бөлшектер үшін осындай көзге көрінбейтін бағыттаушы кедергінің рөлін магнит өрісі атқарады. Ұшып бара жатқан зарядты кеңістікте бірқалыпты бұрылуға мәжбүрлейтін күш Лоренц күші деп аталады.
Бұл не үшін керек?
Зарядталған бөлшектердің ағындарын басқара білу адрондық коллайдерлердің, медицинадағы томографтардың, ғарыш аппараттарының иондық қозғалтқыштарының және болашақтың термоядролық реакторларының жұмысының негізінде жатыр. Алдағы онжылдықтарда жасанды интеллект күнделікті есептеулер мен микросхемаларды жобалауды өз мойнына алады, бірақ физикалық есептер қою, плазмалық тұзақтар құрастыру және нақты аспаптарды баптау әрқашан табиғат заңдарын іргелі түсінетін адамның ісі болады. Заттың электромагниттік өрістерде өзін қалай ұстайтынын білетін маман озық зертханалар мен аэроғарыштық компанияларда таптырмайды, өйткені нақты эксперименттегі қателіктің құнын тек нейрожелінің өзіне сеніп тапсыру мүмкін емес.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Қозғалмайтын зарядты магнит өрісі мүлдем елемейді: өзара әрекет пайда болуы үшін бөлшек міндетті түрде қозғалуы керек. Заряд магнит өрісіне ұшып кірген бойда оған өріс векторына да, бөлшектің өз қозғалыс бағытына да қатаң перпендикуляр бағытталған күш әсер ете бастайды. Бұл күш ұшу бағытына қатысты әрқашан қатаң бүйірден соғатындықтан, ол принципті түрде жұмыс атқара алмайды — бөлшекті үдете де, тежей де алмайды, тек оның жолын үздіксіз қисайтып, ұқыпты доғаға немесе шеңберге айналдырады.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың соңында нидерланд физигі Хендрик Лоренц электромагнетизм идеяларын электр тогы сансыз көп ұсақ бөлшектерден тұрады деген түсінікпен біріктірді. Ол сол кезде ашылып қойған магнит пен сымның өзара әрекеттесу күші бүтін кабельдің қандай да бір жұмбақ қасиеті емес, жай ғана магнит өрісі жүгіріп бара жатқан әрбір жеке электронға беретін мыңдаған байқалмайтын итерістердің қосындысы екенін дәлелдеді.
Формула: Лоренц күші
Ауытқытушы күштің шамасы үш негізгі фактордан құралады: бөлшектің электр зарядының шамасынан, оның қозғалыс жылдамдығынан және магнит өрісі сызықтарының жиілігінен. Оны есептеу үшін заряд модулін бөлшектің жылдамдығына, өріс индукциясына және ұшу траекториясы мен магнит сызықтарының бағыты арасындағы бұрыштың синусына көбейтеді. Бұл формула дауыстап былай оқылады: Лоренц күші бөлшек заряды модулінің жылдамдыққа, магнит өрісінің индукциясына және альфа бұрышының синусына көбейтіндісіне тең. Күш ньютонмен, заряд — кулонмен, жылдамдық — секундына метрмен, ал өріс индукциясы тесламен өлшенеді. Егер бөлшек екі есе жылдам ұшса, магнит өрісі оны екі есе күштірек итереді, бірақ оны магнит сызықтары бойымен дәл бағыттасаң, бұрыштың синусы нөлге айналады да, бөлшек өрісті мүлдем байқамай, тіп-тік ұшады.
F = |q| · v · B · sin αF — Лоренц күші, Н
q — бөлшектің электр заряды, Кл
v — бөлшектің жылдамдығы, м/с
B — магнит индукциясы, Тл
α — жылдамдық векторы мен индукция векторы арасындағы бұрыш, °
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Тура алдыңдағы қондырғыда екі дөңгелек Гельмгольц катушкасының арасына орналастырылған, ішінде жіңішке электрондық сәулесі бар шыны түтік тұр. Сенің міндетің — катушкаларға тоқ беріп, магнит өрісінің көмегімен сәулені алдымен жоғары, содан кейін төмен иілдіру. Сол қол ережесін еске түсір, бірақ абай бол: электрондар теріс зарядталған, сондықтан саусақтарды бір құпиямен бағыттау керек. Содан кейін осындай маневр кезінде электрон жылдамдығының сан мәнімен не болатыны туралы сұраққа жауап беріп, электрондар өріс сызықтарына параллель ұшатындай етіп түтікті бұр. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.