Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Айнымалы ток генераторы». Талдап көрейік. Дөңгелегінің жанында шағын генераторы бар велосипед шамын елестет: сен педальды айналдырасың, және шам жарқырап жанады. Айнымалы ток генераторы — қозғалыстың механикалық энергиясын электрге айналдыратын машина. Дәл осындай алып құрылғылар бүкіл әлемдегі электр станцияларында айналып, біздің үйлерімізді, мектептер мен зауыттарды қоректендіреді.
Бұл не үшін керек?
Бүгінде жасанды интеллектке арналған алып дата-орталықтар, микрочип зауыттары және электромобильдерге арналған зарядтау станциялары орасан зор мөлшерде тұрақты электр энергиясын талап етеді. Алдағы онжылдықтарда инженерлерге аса қуатты жел генераторларын, ғарыш базаларына арналған генераторларды және ықшам автономды турбиналарды жобалауға тура келеді. Жасанды интеллект графиктерді оңай есептеп, жүктемелерді бөледі, бірақ физикалық машиналарды жобалау, инженерлік міндеттер қою және генераторлардың жұмысын шынайы «темірде» тексеру әрқашан электродинамиканы терең түсінетін адамның ісі болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Генератордың ішінде сымның көптеген орамынан тұратын металл рамка магнит полюстерінің арасында үздіксіз айналады. Осы рамка арқылы өтетін магнит ағыны үнемі өзгереді: бірде артады, бірде нөлге дейін төмендейді де, еркін электрондарды қозғалысқа итереді. Үздіксіз шеңбер бойымен қозғалыстың салдарынан ток бағыты әр толық айналымда екі рет қарама-қарсыға өзгеріп, айнымалы токтың біркелкі синусоидалық толқынын туғызады.
Аздап тарих
Мың сегіз жүз отыз екінші жылы француз өнертапқышы Ипполит Пикси Майкл Фарадейдің жаңалықтарынан шабыттанып, алғашқы жұмыс істейтін айнымалы ток генераторын жасады. Оның аспабында ауыр таға тәрізді магнит қозғалмайтын екі катушканың үстінде қолмен айналып, сымда жыпылықтаған электр импульстарын туғызды.
Формула: бұрыштық жылдамдық
Генератордың қандай жиілікпен ток беретінін түсіну үшін оның роторының бұрылу жылдамдығын білу керек. Бір толық айналымда рамка екі пи радиан бұрышқа бұрылып, шеңбер сызады. Осы толық бұрышты бір секундтағы айналым санына көбейтсек, контурдың айналуының бұрыштық жылдамдығын анықтаймыз. Естуге формула былай: омега екіні пи-ге және эн-ге көбейткенге тең. Генератордың білігі неғұрлым жылдам айналса, айнымалы токтың герцпен алынған жиілігі соғұрлым жоғары болады.
ω = 2 · π · nω — бұрыштық жылдамдық, рад/с
π — математикалық тұрақты, —
n — айналу жиілігі (секундтағы айналым саны), айн/с
Формула: ЭҚК амплитудасы
Генератордың шығысындағы ең үлкен кернеу орамдар арқылы өтетін магнит ағыны ең жоғары жылдамдықпен өзгерген кезде болады. Бұл ең үлкен электр қозғаушы күш әр орамның әсерінен, магниттің күшінен, контурдың өлшемдерінен және айналу қарқынынан құралады. Бұл ереже былай айтылады: электр қозғаушы күштің амплитудасы орам санының, магнит индукциясының, рамка ауданының және бұрыштық жылдамдықтың көбейтіндісіне тең. Егер орам санын екі есе арттырсақ немесе рамка ауданын үлкейтсек, генератордың ең үлкен кернеуі дәл сонша есе өседі.
ℰₘ = N · B · S · ωℰₘ — ЭҚК амплитудасы, В
N — орам саны, —
B — магнит индукциясы, Тл
S — рамканың ауданы, м²
ω — бұрыштық жылдамдық, рад/с
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір сенің стендіңде ауданы шаршы метрдің жүзден төрт бөлігіндей, жиырма орамнан тұратын рамка орнатылған, ол индукциясы жарты тесла өрісте секундына он айналым жасайды. Генератор небәрі он герц пен жиырма бес вольт амплитуда береді, ал біздің мақсатымыз — оны нағыз электр станциясындағыдай елу герц жиілікке және үш жүзден үш жүз отыз вольтке дейінгі амплитудаға баптау. Алдымен айналу жылдамдығын секундына елу айналымға дейін арттырып, бұрыштық жылдамдық пен амплитуданың өзі қалай өсетінін көр. Содан кейін электр қозғаушы күш амплитудасының формуласын пайдаланып, кернеудің қажетті аралығына дәл түсу үшін катушкадағы орам санын неше есе өзгерту керек екенін шамала. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.