Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Динамометр». Талдап көрейік. Динамометр сатып алынған заттар салынған сөмкені ілетін ілмегі бар қол безбеніне ұқсайды: сөмке неғұрлым ауыр болса, ішіндегі серіппе соғұрлым қатты созылады және тілше соғұрлым алысқа кетеді. Тек ол килограмды емес, ньютонмен алынған күшті көрсетеді: дененің салмағын, тарту күшін, қолдың күшін.
Бұл не үшін керек?
Күшті машиналар шынайы әлеммен жанасатын барлық жерде өлшеу керек: күш датчиктері өнеркәсіптік роботтардың білезіктерінде, жаттығу құралдарында, ұшақ қанаттары мен спутник бекіткіштерінің беріктігін тексеретін сынақ стендтерінде тұрады. Хирургиялық роботқа құралдың ұлпаға қандай күшпен басатынын сезу маңызды. Датчиктердің өзі енді электронды, бірақ қағидасы сол: бір серпімді нәрсе жүктеме астында деформацияланады, және осы деформация бойынша күшті біледі. Жасанды интеллект мыңдаған көрсеткішті талдай алады, бірақ дұрыс датчикті таңдау, оның шегін ескеру және аспаптың қате көрсетіп тұрғанын байқау өлшеудің қалай құрылғанын түсінетін адамның қолынан келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Динамометрдің басты бөлігі — серіппе: күш неғұрлым үлкен болса, ол соғұрлым көп созылады, әрі пропорционал түрде, сондықтан шкаладағы бөліктер бірдей қашықтықта орналасады. Тілше серіппеге бекітілген және шкала бойымен сырғанайды. Өлшеу алдында бір кішкентай бөлікке неше ньютон келетінін түсіну, яғни бөлік құнын табу маңызды. Және аспапқа шкала шегінен көп жүктеме түсіруге болмайды: серіппе біржола созылып қалады да, динамометр қате көрсете бастайды.
Аздап тарих
Серіппелердің күшке пропорционал созылу қасиетін он жетінші ғасырда ағылшын ғалымы Роберт Гук сипаттаған. Біріншілікті бекіту үшін ол алдымен өз жаңалығын араластырылған латын әріптерінен тұратын шифрланған анаграмма түрінде жариялады, және тек бірер жылдан кейін оның мағынасын ашты: созылу қандай болса, күш те сондай. Барлық серіппелі таразылар мен динамометрлер осы заңға негізделген.
Формула: бөлік құны
Динамометрдің шкаласында әр сызықшаның жанына емес, тек ірі сандар жазылған, ал олардың арасында ұсақ бөліктер бар. Бір кішкентай бөліктің құнын білу үшін жазылған екі көрші санды аламыз, үлкенінен кішісін алып, олардың арасындағы бөліктер санына бөлеміз. Дауыстап ол былай естіледі: бөлік құны а екі минус а бір айырмасын эн-ге бөлгенге тең. А екі мен а бір — шкаладағы көрші сандар, ньютонмен, эн — олардың арасындағы бөліктер саны, жай сан, ал бөлік құнының өзі бір бөлікке шаққандағы ньютонмен шығады. Сандар арасында бөліктер неғұрлым көп болса, бөлік құны соғұрлым аз және күшті соғұрлым дәлірек өлшеуге болады. Оны біле отырып, көрсеткішті былай табады: тілшенің алдындағы соңғы сан қосу одан кейінгі бөліктер санын бөлік құнына көбейткендегі шама.
C = (a₂ − a₁) / nC — бөлік құны, Н/бөл
a₂ — шкаладағы екі көрші санның үлкені, Н
a₁ — шкаладағы екі көрші санның кішісі, Н
n — олардың арасындағы бөліктер саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда шегі бес ньютон болатын тік динамометр тұр: шкаладағы сандар бір ньютон сайын жазылған, ал олардың арасында ұсақ бөліктер бар; оң жақта үш есе үлкейтетін лупа жатыр, онымен сызықшаларды санау ыңғайлы болады. Алдымен шкаладағы екі көрші санды алып, олардың арасындағы аралықтарды сана да, формула бойынша бөлік құнын тап. Содан кейін ілмекке қаламсауытты іліп, тілше тынышталғанша күт те, оның салмағын анықта: тілшенің алдындағы соңғы сан қосу тілше одан әрі қанша бөлік өтсе, сонша бөлікті бөлік құнына көбейткендегі шама. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.