Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Үйкеліс». Талдап көрейік. Ауыр шкафты жылжытып көр: алдымен ол тіреліп, орнынан қозғалмайды, содан кейін еріксіз жылжиды, және бүкіл уақытта бірдеңе оның жүруіне кедергі келтіреді. Бұл — үйкеліс күші: ол бір дене екіншісінің бетімен сырғанағанда немесе тек сырғанауға тырысқанда пайда болады және әрқашан қозғалысқа қарсы бағытталады. Онсыз біз тіпті қадам да баса алмас едік, аяқтарымыз мінсіз мұздағыдай тайғанап кетер еді.
Бұл не үшін керек?
Үйкеліс — инженерлердің басты уайымдарының бірі: роботтың қармағышы нәзік жұмыртқаны да, ауыр бөлшекті де дәл қажетті күшпен ұстауы керек, ешнәрсе тайып кетпеуі және мыжылмауы үшін. Жүргізушісіз көлік тежелу жолын шиналардың дымқыл немесе құрғақ асфальтты қалай ұстайтынына қарап есептейді. Ал қозғалтқыштарда, турбиналарда және дата-орталықтардың желдеткіштерінде үйкеліс, керісінше, жау: ол энергияны жеп, бөлшектерді қыздырады, сондықтан ғалымдар жаңа майлағыштар мен жабындар жасайды. Жасанды интеллект күшті формула бойынша тез есептейді, бірақ роботтың қармағышы неге тайғанайтынын түсініп, шынайы құрылымда нені өзгерту керегін ойлап табу осы физиканы сезінетін адамның қолынан келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Тегіс көрінетін беттердің өзі микроскоп астында тау жоталарына ұқсайды: бір дененің томпақтары екіншісінің томпақтарына ілінеді, ал жанасу орындарындағы бөлшектер бір-біріне тартылады да. Білеуше тұрғанда тыныштық үйкелісі тарту күшіне бейімделіп, оны дәл теңестіреді, бірақ белгілі бір шекке дейін ғана. Тарту күші осы шектен асқан бойда ілінісу үзіліп, білеуше жүре бастайды, енді сырғанау үйкелісі әрекет етеді. Дене тірекке неғұрлым қатты басылса, кедір-бұдырлар соғұрлым тереңірек ілініседі және үйкеліс соғұрлым көп болады.
Аздап тарих
Үйкелісті алғашқылардың бірі болып шындап зерттеген Леонардо да Винчи: оның дәптерлерінде үстел бойымен блок арқылы жүкпен тартылатын білеушелердің суреттері бар. Ол үйкеліс күші жанасу ауданына дерлік тәуелді емес екенін, ал дененің тірекке қаншалықты қатты басатынына тәуелді екенін байқады. Леонардоның жазбалары ұзақ уақыт белгісіз болып қалды, және шамамен екі жүз жылдан кейін француз ғалымы Гийом Амонтон сол заңдарды қайтадан ашты.
Формула: үйкеліс күші
Елестетіп көр: алақаныңды үстелге неғұрлым қатты бассаң, оны қозғалту соғұрлым қиын, өйткені кедір-бұдырлар бір-біріне тереңірек батады. Сондықтан сырғанау үйкелісінің күші тіректің денеге басатын күшіне пропорционал, және формула былай оқылады: эф үйкеліс мю көбейтілген эн-ге тең. Эф үйкеліс — сырғанау үйкелісінің күші, оны ньютонмен өлшейді. Эн — тіректің денеге басатын күші, ол да ньютонмен; егер білеуше горизонталь үстелде жатса, ол оның салмағына тең. Мю — үйкеліс коэффициенті, бірліксіз сан, ол қандай материалдар үйкелетініне байланысты: ағаш ағашқа, резеңке асфальтқа, болат мұзға. Денені тірекке неше есе қатты бассаң, үйкеліс күші де сонша есе өседі.
Fтр = μ · NFтр — сырғанау үйкелісінің күші, Н
μ — үйкеліс коэффициенті, —
N — тіректің денеге басатын күші, Н
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда ағаш бетте массасы бір килограмм ағаш білеуше жатыр, оған шкаласы он бес ньютонға дейінгі горизонталь динамометр ілінген; қазір тарту күші нөлге тең, және білеуше орнында тұр. Тарту күшін біркелкі арттырып, тілшені бақыла: алдымен білеуше тіреліп тұрады, бұл тыныштық үйкелісінің әрекеті, ал ол жүре бастағанда динамометрдің көрсеткішін жазып ал — бұл сырғанау үйкелісінің күші. Содан кейін білеушенің үстіне бір килограмм жүк қойып, оны қайта сүйре де, жаңа көрсеткішті жазып ал. Екі жазбаны салыстырып, енді білеуше тірекке неше есе қатты басылғанын және бұл туралы эф үйкеліс мю көбейтілген эн-ге тең формуласы не айтатынын ойлан. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.