Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Джоуль — Ленц заңы». Талдап көрейік. Вокзалдағы тығыз адамдар тобының арасынан жылдам жүгіріп өтуге тырысып жатқаныңды елестет: айналаңдағыларды иығыңмен үнемі қағып кетесің де, осы қозғалыстан тез жылынасың. Кез келген сымда да, ол арқылы электр тогы жүгіргенде, шамамен осындай нәрсе болады. Ұп-ұсақ зарядталған бөлшектер металдың кристалдық торы арқылы жол салып өтеді де, өткізгішті қыздырады.
Бұл не үшін керек?
Токтың жылулық әсері әр үйде жұмыс істейді: соның арқасында шәйнектер су жылытады, тостерлер нанды қызартады, ал жылытқыштар бөлмені жылытады. Инженерлер бұл құбылысты екінші жағынан да ескереді, өйткені қабырға ішіндегі сымдардың қызып кетуі өрт тудыруы мүмкін. Ал балқымалы сақтандырғыштар қатты қызудан әдейі жанып кетеді: олар тізбекті дер кезінде үзіп, қымбат техниканы қысқа тұйықталудан құтқарады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Электр өрісінің әсерінен еркін электрондар сым бойымен ағылады. Жолында олар кристалдық тордың түйіндерінде тербеліп тұрған оң иондарға үздіксіз соғылады. Әрбір осындай соқтығыс кезінде электрондар металл бөлшектеріне өздерінің кинетикалық энергиясының бір бөлігін береді. Иондар барған сайын қаттырақ тербеле бастайды, ал олар неғұрлым жылдам тербелсе, өткізгіштің температурасы соғұрлым жоғары болады.
Аздап тарих
Жылудың бұл іргелі заңын он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында бір-бірінен тәуелсіз екі зерттеуші қатар ашты. Ағылшын физигі Джеймс Джоуль тогы бар өткізгіштерді су толтырылған ыдыстарға батырып, температураны сынапты термометрмен мұқият өлшеді. Дәл сол уақытта ғалым Эмилий Ленц бұдан да дәлірек аспаптар ойлап тауып, дәл сондай математикалық ережені тұжырымдады.
Формула: Джоуль — Ленц заңы
Бөлінген жылу мөлшері ток күшіне, кедергіге және қыздыру уақытына тікелей байланысты. Джоуль — Ленц заңы бойынша жылу мөлшері ку ток күші и-дің квадратының, электр кедергісі эр-дің және уақыт тэ-нің көбейтіндісіне тең. Токтың квадратына назар аудар: егер ток күшін небәрі екі есе арттырсаң, өткізгіш бірден төрт есе көп жылу бөле бастайды. Жылу джоульмен, ток ампермен, кедергі оммен өлшенеді, ал уақыт міндетті түрде секундпен алынады.
Q = I² · R · tQ — жылу мөлшері, Дж
I — ток күші, А
R — өткізгіштің кедергісі, Ом
t — токтың өту уақыты, с
Формула: қыздырғыштың қуаты
Спираль әр секунд сайын жылуды қандай жылдамдықпен беретінін білу үшін оның электр қуатын табады. Қуат пэ ток күші и-дің квадратын спираль кедергісі эр-ге көбейткенге тең. Осы шаманы барлық жылу мөлшерін аспаптың жұмыс уақытына бөлу арқылы да алуға болады. Қуат ваттпен өлшенеді, ол неғұрлым жоғары болса, біздің қыздырғыш стакандағы суды соғұрлым тез қайнатады.
P = I² · RP — қыздырғыштың қуаты, Вт
I — ток күші, А
R — спираль кедергісі, Ом
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда бөлме температурасындағы жүз грамм суы бар стакан тұр, оған ток көзіне қосылған спираль батырылған. Біздің мақсат — дәл бір минутта үш килоджоуль жылу бөлінетіндей параметрлерді таңдау. Қажетті қуатты таныс формула бойынша есептеу үшін килоджоульді кәдімгі джоульге, ал минутты секундқа айналдыруды ұмытпа. Содан кейін спираль кедергісінің тумблерін ауыстырып, реттегішпен қолайлы ток күшін қой да, қыздыруды іске қос. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.