Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Тізбектей жалғау». Талдап көрейік. Тізбектей жалғау — өткізгіштер пойыз вагондары сияқты тармақталусыз, бір тізбекте бірінен соң бірі тұрғанда. Токтың бір ғана жолы бар, және ол әр өткізгіштен кезекпен өтеді. Егер тізбекті тым болмаса бір жерден үзсең, ток барлық жерде тоқтайды — бұрын бір жанып кеткен шамның кесірінен бүкіл шырша гирляндасы осылай сөнетін.
Бұл не үшін керек?
Жоғары кернеу алу үшін электромобильдер мен үйдегі энергия жинақтағыштарда аккумулятор элементтерін тізбектей жалғайды, сондай-ақ күн панельдерін тізбекке қосады. Екі резистордан тұратын кернеу бөлгіш — электроникадағы ең жиі кездесетін схемалардың бірі: соның көмегімен роботтар мен дрондардың датчиктері көрсеткіштерді микроконтроллерге береді. Инженерге кернеудің элементтер арасында қалай бөлінетінін және олардың біреуі істен шықса не болатынын түсіну керек. Жасанды интеллект тізбекті есептей алады, бірақ сенімді батареяны жобалау, нақты құрылғыдағы ақауды табу және есепті өлшеулермен тексеру — адамның ісі, және мұндай электрониктерге сұраныс барған сайын арта береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Ток бір құбырдағы суға ұқсайды: басына қанша ақса, әр бөліктен сонша өтеді, сондықтан ток күші барлық жерде бірдей. Ал көздің кернеуі өткізгіштер арасында, төбешіктің биіктігі оның бірнеше бөлігі арасында бөлінгендей бөлінеді. Кедергісі үлкен өткізгішке кернеу көбірек тиеді, өйткені ол арқылы сол токты итеру қиынырақ. Тізбектің жалпы кедергісі оның барлық буындары кедергілерінің қосындысына тең.
Аздап тарих
Мың сегіз жүз жиырмасыншы жылдары неміс мектеп мұғалімі Георг Ом ұзындығы мен жуандығы әртүрлі сымдармен көптеген тәжірибе жасап, ток күшінің кернеу мен кедергіге қалай тәуелді екенін анықтады. Алғашында көптеген ғалымдар оның жұмысын салқын, тіпті мысқылмен қарсы алды. Бірақ уақыт өте Ом заңы бүкіл электротехниканың негізіне айналды, ал кедергінің бірлігі оның құрметіне — ом деп аталды.
Формула: жалпы кернеу және кедергі
Тізбектей жалғағанда ток барлық өткізгіштерде бірдей, ал көз зарядтарға беретін энергия әр бөлікте бөлік-бөлігімен жұмсалады. Сондықтан бүкіл бөліктің кернеуі қосындыға тең: у тең у бір қосу у екі. Ал әр өткізгіш токтың жалғыз жолына өз кедергісін қосатындықтан, жалпы кедергі де қосылады: эр тең эр бір қосу эр екі. Кернеулерді вольтпен, кедергілерді оммен өлшейді. Егер тізбекке тағы бір резистор қоссаң, жалпы кедергі өседі, ал сол көз кезінде ток азаяды.
U = U₁ + U₂U — бүкіл бөліктегі кернеу, В
U₁, U₂ — резисторлардағы кернеулер, ВR = R₁ + R₂R — жалпы кедергі, Ом
R₁, R₂ — резисторлардың кедергілері, Ом
Формула: резистордағы кернеу
Ом заңы бойынша өткізгіштегі кернеу ток күшін оның кедергісіне көбейткенге тең: у бір тең и көбейту эр бір. Мұнда и — бүкіл тізбекте бірдей, ампермен өлшенетін ток күші, эр бір — бірінші резистордың оммен өлшенетін кедергісі, у бір — ондағы вольтпен өлшенетін кернеу. Үлкен кедергіге кернеудің көбірек тиетінін осы түсіндіреді: ток бірдей, ал көбейткіш үлкенірек. Егер қалғанын өзгертпей эр бір-ді ұлғайтсаң, оның кернеу үлесі өседі, ал екінші резисторда азаяды. Ал тізбектегі токтың өзін көздің кернеуін жалпы кедергіге бөліп табады.
U₁ = I · R₁U₁ — R₁ резисторындағы кернеу, В
I — тізбектегі ток күші, А
R₁ — резистордың кедергісі, Ом
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тізбектей жалғанған тізбек: он екі вольттық көз, әзірге ажыратулы тұрған кілт, бірінен соң бірі тұрған екі резистор, амперметр және әлі қосылмаған вольтметр. Саған қолда барлардан кедергілерді тізбектегі ток бір ампер, ал бірінші резисторда сегіз вольт болатындай етіп таңдау керек. Алдымен формулалар бойынша жалпы кедергі қандай болуы керек екенін және оның қаншасы бірінші резисторға тиетінін шамала, содан кейін резисторларды қойып, кілтті тұйықта. Содан кейін вольтметрді қосып, бірінші резистордағы, екіншідегі және бүкіл бөліктегі кернеуді кезекпен өлше — олардың қосылатынын тексер. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.