Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Г–Р диаграммасындағы жұлдыздар». Талдап көрейік. Жұлдыз — қойнауында сутек гелийге айналып, алып пештегідей энергия бөлінетін орасан зор қызған газ шары. Жұлдыздар әртүрлі көлемдегі алауларға ұқсайды: үлкен алау жарқырап, ыстық, ақшыл-көгілдір жалынмен лаулайды, бірақ тез жанып бітеді, ал кішкентайы қызыл шоқ болып өте ұзақ қоламтаданады. Герцшпрунг–Рассел диаграммасы — әр жұлдыз температурасы мен жарықтығы бойынша өз орнын алатын карта.
Бұл не үшін керек?
Жұлдыздардың түсі мен жарықтығын түсіндіретін ыстық денелердің сәулелену заңдары Жерде де жұмыс істейді: өрт сөндірушілер мен ұшқышсыз аппараттардағы жылу бейнелеуіштері, металлургия зауыттарындағы пирометрлер, жасанды интеллектке арналған дата-орталықтардағы қызып кету датчиктері температураны дене шығаратын жарық бойынша өлшейді. Дәл осы білім күн энергетикасында және жұлдыздың ядросында болып жатқан нәрсені Жерде қайталауға тырысатын термоядролық реакторлар жобаларында керек. «Джеймс Уэбб» сияқты ғарыштық телескоптар таудай деректер жинайды, оларды талдауға жасанды интеллект барған сайын жиі көмектеседі, бірақ дұрыс сұрақтар қойып, қорытындыларды тексеріп, аспаптарды жасайтын — жұлдыздар физикасын түсінетін адамдар. Астрофизиктер, ғарыш техникасының инженерлері және термоядролық энергетика мамандары өте қажет болып қала береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бәрін жұлдыздың массасы шешеді. Ол неғұрлым үлкен болса, тартылыс ядроны соғұрлым күшті сығады, онда соғұрлым ыстық болады және термоядролық реакциялар соғұрлым жылдам жүреді. Сондықтан массивті жұлдыз ыстығырақ, жарығырақ және көгілдірірек болады, бірақ өз сутегін әлдеқайда тез жағып, азырақ өмір сүреді. Ядрода сутек жанып жатқанда жұлдыз диаграмманың бас тізбегінде жатады, содан кейін алыпқа дейін ісінеді де, соңында ақ ергежейліге, нейтрондық жұлдызға немесе қара құрдымға айналады.
Аздап тарих
Жиырмасыншы ғасырдың басында дат астрономы Эйнар Герцшпрунг пен американ астрономы Генри Рассел бір-бірінен тәуелсіз жұлдыздарды графикке орналастыруды ұйғарды: бір осі бойынша температура немесе түс, екіншісі бойынша — жарқырау. Нүктелер ретсіз емес, негізінен бір жолақтың — бас тізбектің бойымен орналасатыны белгілі болды. Бұл қарапайым сурет астрономияның басты құралдарының біріне айналып, жұлдыздардың қалай туатынын, өмір сүретінін және қартаятынын түсінуге көмектесті.
Формула: жұлдыздың жарқырауы
Ыстық беттің әр шаршы метрі энергия шығарады, ал Стефан–Больцман заңы былай дейді: бұл қуат температураның төртінші дәрежесі сияқты өседі. Жұлдыздың бүкіл қуатын алу үшін оны шар бетінің ауданына — төрт пи эр квадратқа көбейтеді. Осыдан формула шығады: эль тең төрт пи эр квадрат, көбейту сигма және тэ төртінші дәрежеде. Эль — ваттпен өлшенетін жарқырау, эр — жұлдыздың метрмен өлшенетін радиусы, тэ — беттің кельвинмен өлшенетін температурасы, сигма — Стефан–Больцман тұрақтысы. Мұнда температура төртінші дәрежеде, сондықтан жұлдызды екі есе ыстығырақ етсең, ол он алты есе жарық болады.
L = 4πR²σT⁴L — жұлдыздың жарқырауы, Вт
R — жұлдыздың радиусы, м
σ — Стефан–Больцман тұрақтысы, 5,67·10⁻⁸, Вт/(м²·К⁴)
T — беттің температурасы, К
Формула: жұлдыздың түсі
Ыстық дене барлық түспен жарқырайды, бірақ бәрінен күштірек бір толқын ұзындығында, ал Вин заңы оның қандай екенін айтады. Лямбда максимум тең бэ бөлу тэ: дене неғұрлым ыстық болса, сәулеленудің максимумы келетін толқын соғұрлым қысқа. Лямбда максимумды метрмен немесе нанометрмен өлшейді, тэ — кельвинмен өлшенетін температура, бэ — Вин тұрақтысы, шамамен метр көбейту кельвиннің екі бүтін оннан тоғыз мыңдығы. Сондықтан қызған темір алдымен қызыл, содан кейін сары, кейін ақ болып жарқырайды. Егер жұлдыздың температурасын арттырсаң, максимум көк шетке қарай жылжиды да, жұлдыз көгілдір болады, ал суық жұлдыздар қызыл жарықпен жарқырайды.
λmax = b / Tλmax — сәулелену максимумының толқын ұзындығы, м
b — Вин тұрақтысы, ≈ 2,9·10⁻³, м·К
T — беттің температурасы, К
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда Герцшпрунг–Рассел диаграммасы: ыстық жұлдыздар сол жақта, жарықтары жоғарыда, ал онда массасы бір Күнге тең бас тізбек жұлдызы белгіленген. Қасында оның жарқырауы, радиусы, температурасы, сәулелену максимумы, өмір сүру мерзімі және немен аяқталатыны көрініп тұр. Жұлдыздың массасын өзгертіп, нүктенің диаграмма бойымен қалай жылжитынын және осы сандардың бәрі қалай өзгеретінін қара. Сенің мақсатың — жүз миллион жылдан аз өмір сүретін жұлдызды және төрт мың кельвиннен суық жұлдызды табу; олардың әрқайсысы үшін массаны қай жаққа өзгерту керектігін алдын ала ойлан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.