Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Күн жүйесі және Кеплер заңдары». Талдап көрейік. Жарыс болидтерінің орнына көзге көрінбейтін сопақ жолдармен жарқыраған алау — Күннің айналасында планеталар зулап жүретін алып ғарыштық трассаны елестет. Бұл біздің Күн жүйеміз — гравитация әлемдердің қозғалысын басқаратын үйлесімді табиғи механизм. Мұнда ештеңе бекерге ұшпайды: әр планета аспан механикасының заңдарына қатаң бағынады.
Бұл не үшін керек?
Планеталар қозғалысының заңдарынсыз ғарыштық телескоптың ұшу траекториясын есептеу немесе Марсқа және алып планеталардың алыстағы серіктеріне экспедицияны жоспарлау мүмкін емес. Алдағы онжылдықта әлемдік ғарышкерлік тұрақты автоматты миссияларға көшеді, ал SpaceX сияқты компаниялар күрделі гравитациялық маневрлердің есептеулерін жасанды интеллектке сеніп тапсыратын болады. Нейрожелілер траекторияларды бірнеше секундта оңтайландырып, ұшқышсыз аппараттардың қонуын басқара алады, бірақ есептерді тұжырымдау, физикалық принциптерді енгізу және нәтижені нақты ғарышта бақылау табиғат заңдарын терең түсінетін адамның ісі болмақ.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Күн жүйенің бүкіл массасының тоқсан тоғыз бүтін оннан сегіз пайызын өзінде жинақтаған, сондықтан қалған денелерді өзінің айналасында айналуға мәжбүрлейтін дәл соның тартылысы. Планеталар мінсіз шеңберлермен емес, бір фокусында Күн жанып тұрған созылған эллипстермен қозғалады. Перигелийде жұлдызға жақындағанда планета мұзды төбешіктен сырғанап үдегендей жылдамырақ зулайды, ал алыстағы афелийге кеткенде айтарлықтай баяулайды.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырдың басында неміс математигі Иоганн Кеплер астроном Тихо Браге құрастырған Марс қозғалысының қолжазба кестелерін жылдар бойы талдады. Кеплер ұзақ уақыт планетаның орбитасын мінсіз шеңберлермен сипаттауға тырысты, бірақ есептеулер бақылаулардан небәрі сегіз бұрыштық минутқа қасарыса алшақ кетіп отырды. Осы кішкентай алшақтық ғалымды мыңжылдық мінсіз шеңберлер қағидасынан бас тартуға мәжбүрлеп, планеталардың жолдары шын мәнінде эллипстер екенін ашуға жетеледі.
Формула: Кеплердің үшінші заңы
Бұл заң планетаның Күнді бір толық айналып шығу уақытын оның ғарыштық орбитасының ауқымымен байланыстырады. Физикалық мағынасы мынада: массивті жұлдыздан алыстаған сайын гравитация әлсірейді, сондықтан планета тек кеңірек шеңбер жасап қана қоймай, айтарлықтай аз жылдамдықпен қозғалады. Сөзбен формула қарапайым оқылады: тэ квадрат тең а куб. Бұл теңдікте тэ әрпі аспан денесінің жер жылдарымен өлшенетін айналу периодын, ал а әрпі — эллипстік орбитаның астрономиялық бірліктермен өлшенетін үлкен жарты осін білдіреді. Егер планетаның орбитасын кеңейтсең, теңдеудегі кубтық тәуелділік салдарынан оның жылы одан да тез ұзарады.
T² = a³T — планетаның айналу периоды, жыл
a — орбитаның үлкен жарты осі, а. б.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір алдыңдағы интерактивті схемада радиусы бір астрономиялық бірлік, периоды бір жыл шеңберлі орбита көрсетілген — дәл Жердікіндей. Сенің бірінші міндетің — П перигелий мен А афелий нүктелерін сүйрей отырып, орбитаны Юпитердің шамамен он бір бүтін оннан тоғыз жылдық айналу периоды шығатындай етіп баптау. Кеплердің үшінші заңын еске түсір: керекті периодты квадратқа шығарып, қандай санның кубы осы нәтижені беретінін ойлан, содан кейін үлкен жарты ось перигелий мен афелийдегі қашықтықтардың жарты қосындысы екенін есіңе ал. Осыдан кейін орбитаны эксцентриситеті жартыдан үлкен немесе оған тең болатындай етіп қатты созып, планетаның ең жақын және ең алыс нүктелердегі спидометр көрсеткіштерін өзара салыстыр. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.