Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Радиобайланыс». Талдап көрейік. Өзеннің арғы бетіне хат жібергің келеді делік, бірақ қағаз парағы арғы жағаға дейін ұшып жетпейді. Сонда сен оны жебеге байлап, атасың. Радиобайланыста бәрі дәл солай: дыбыс өздігінен алысқа ұша алмайды, сондықтан оны жылдам жоғары жиілікті тербелістерге — тасымалдаушы толқынға «байлайды», ал қабылдағыш кейін дыбысты қайта ажыратып алады.
Бұл не үшін керек?
Радиотолқындарсыз ұялы байланыс, үйдегі сымсыз интернет, сымсыз құлаққаптар, спутниктік навигация және SpaceX компаниясының Старлинк сияқты спутниктік интернеті жұмыс істемес еді. Әр ұшқышсыз аппарат, қоймадағы әр робот және әр марсоход командаларды радио арқылы алады, ал олардағы қабылдағыштар дәл сол принциптерге құрылған: резонанс, баптау, сигналды шудан бөліп алу. Жасанды интеллект антенналар мен схемаларды жобалауға барған сайын жиі көмектеседі, бірақ толқынның қалай туатынын, қалай жететінін және қалай ұсталатынын түсінетін адам есепті қою, есептеуді нақты аппаратурада тексеру және байланыстың неге кенет үзілгенін анықтау үшін керек. Ауа арқылы сөйлесетін құрылғылар тек көбейіп келе жатқандықтан, радиоинженерлер мен байланыс әзірлеушілеріне сұраныс барған сайын арта береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Таратқыш жоғары жиілікті тербелістер жасап, олардың ауқымын дыбыспен үндес өзгертеді — бұл амплитудалық модуляция. Барлық станциялардың толқындары қабылдағыштың антеннасында бір мезгілде әлсіз токтар тудырады, ал катушка мен конденсатордан тұратын тербелмелі контур өзінің меншікті жиілігімен сәйкес келетін жиілікке ғана күшті үн қатады — бұл резонанс. Динамик жылдам токтың соңынан ілесе алмайды, сондықтан детектор токты тек бір бағытта өткізеді, ал сүзгі импульстерді тегістейді. Баяу орауыш қалады — дәл сол дыбыс.
Аздап тарих
Радиобайланыстың алғашқы тәжірибелерін мың сегіз жүз тоқсан бесінші жылы бір-бірінен тәуелсіз Александр Попов пен Гульельмо Маркони жүргізді. Әуелі радио арқылы тек Морзе әліпбиінің сигналдарын — нүктелер мен сызықшаларды беретін. Ал мың тоғыз жүз жиырмасыншы жылдары амплитудалық радиохабар тарату пайда болып, бүкіл әлемдегі үйлерде музыка мен диктордың дауысы естіле бастады. Небәрі бірнеше онжылдықта радио зертханалық тәжірибеден бүкіл әлемді байланыстыратын құралға айналды.
Формула: контурдың жиілігі
Тербелмелі контур — бұл энергия ары-бері, тербелген астаудағы су сияқты, айдалып отыратын катушка мен конденсатор. Оның меншікті жиілігі Томсон формуласы бойынша табылады: ню тең бір бөлу екі пи көбейту эль мен цэ көбейтіндісінен алынған түбір. Мұнда эль — катушканың генримен өлшенетін индуктивтілігі, цэ — конденсатордың фарадпен өлшенетін сыйымдылығы, ню — герцпен өлшенетін жиілік. Сыйымдылық немесе индуктивтілік неғұрлым үлкен болса, контур соғұрлым баяу қайта зарядталады және оның жиілігі соғұрлым төмен болады. Оның үстіне тәуелділік түбір арқылы: жиілікті екі есе азайту үшін сыйымдылықты төрт есе ұлғайту керек. Қабылдағышты баптау дегеніміз — контурдың жиілігі станцияның жиілігімен сәйкес келетіндей етіп сыйымдылықты таңдау.
ν = 1 / (2π√(LC))ν — контурдың меншікті жиілігі, Гц
L — катушканың индуктивтілігі, Гн
C — конденсатордың сыйымдылығы, Ф
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда үш таратқыш — алты жүз, мың және мың төрт жүз килогерцтік станциялар, ал оң жақта катушкасы, конденсаторы, детекторы және динамигі бар қабылдағыш. Қазір контур басқа жиілікке бапталған, сондықтан керекті екінші станцияға үн қатуы әлсіз: конденсатордың сыйымдылығын өзгертіп, үн қатудың қалай өсетінін бақыла, — оны қай жаққа жылжыту керектігін Томсон формуласы бойынша ойлан. Резонансты ұстағанда детекторды қосып, дыбыс шығатынын тыңдап көр. Ал содан кейін таратқыштағы модуляцияны өшіріп, дыбысқа не болатынын қара, — және мұның себебін түсіндіріп көр. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.