РусҚаз

Тербелмелі контур

Физика · 11-сынып · Айнымалы ток · Сабақ 1 / 3

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Тербелмелі контур». Талдап көрейік. Тербелмелі контур кәдімгі әткеншекке немесе еден сағатының маятнигіне ұқсайды, тек мұнда тербелетін орындықтың орнына ары-бері электр заряды ағып жүреді. Бұл небәрі екі элементтен тұратын ең қарапайым тұйық тізбек: электрді жинайтын конденсатор және магниттік энергияны ұстап тұратын индуктивтік катушка. Бірге олар бір секундта мыңдаған және миллиондаған көзге көрінбейтін тербеліс жасай алатын электромагниттік маятник құрайды.

Тербелмелі контур — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Еркін және еріксіз электромагниттік тербелістерге бүкіл қазіргі радиоэлектроника құрылған: сымсыз интернет, ұялы байланыс, ұшқышсыз аппараттардың радарлары және гаджеттерді зарядтау жүйелері. Алдағы он жылда, жасанды интеллект күнделікті есептеулерді және роботтарға арналған бағдарламалық кодты жасауды өз мойнына алғанда, физикалық шектеулерді қоятын және суперкомпьютерлер мен дата-орталықтарға арналған аппараттық платформаны әзірлейтін дәл инженер-физик болады. Алгоритмдер схемалардың құрылымын оңтайландырады, бірақ резонанс физикасын түсіну, шуды сүзіп алу және чиптерді кремнийде жүзеге асыру ойлай білетін адамның міндеті болып қала береді. Тербелмелі процестерді меңгеріп, терабайттаған деректердің кеңістік арқылы қалай берілетінін іргелі деңгейде түсінуді үйренесің.

Тербелмелі контур — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Алдымен конденсатор заряд жинап, өз астарларының арасында электр өрісін ұстап тұрады. Катушкаға тұйықтағанда конденсатор ток бере бастайды, бірақ катушка өздік индукцияның әсерінен токтың бірден өсуіне жол бермей, энергияны біртіндеп өзінің өсіп келе жатқан магнит өрісіне алады. Конденсатор толық босағанда катушкадағы ток ең үлкен болады, және ол инерция бойынша зарядтарды әрі қарай итеруді жалғастырып, конденсаторды кері бағытта зарядтайды. Содан кейін процесс кері бағытта жүреді, және электр мен магнит өрістерінің энергиясы шексіз ары-бері ауысып отырады.

Тербелмелі контур — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Он тоғызыншы ғасырдың ортасында лорд Кельвин ретінде даңққа бөленген британ физигі Уильям Томсон лейден банкасының сым спираль арқылы разрядталуын теориялық тұрғыдан зерттеді. Оған дейін электр заряды жай ғана бірқалыпты нөлге дейін ағып кетеді деп есептелетін, алайда Томсон белгілі бір жағдайларда ток жылдам өшетін тербелістер жасайтынын дәлелдеді. Бұл теориялық жаңалық кейін тәжірибе жүзінде расталып, тарихтағы алғашқы ұшқынды радиостанцияларды жасаудың бастау нүктесі болды.

Тербелмелі контур — Аздап тарих

Формула: контурдың энергиясы

Идеал тербелмелі контурдың толық энергиясы уақыт өтсе де өзгеріссіз қалады және конденсатор мен катушка арасында үздіксіз қайта бөлініп отырады. Формула былай естіледі: дубль-вэ тең цэ көбейту у квадрат бөлу екі қосу эль көбейту и квадрат бөлу екі. Мұнда дубль-вэ джоульмен өлшенетін толық энергияны, цэ — конденсатордың фарадпен өлшенетін электр сыйымдылығын, у — вольтпен өлшенетін лездік кернеуді, эль — катушканың генримен өлшенетін индуктивтілігін, ал и — ампермен өлшенетін ток күшін білдіреді. Бірінші қосылғыш электр энергиясының қорын, ал екіншісі — магниттік энергияны сипаттайды. Егер қандай да бір сәтте кернеу нөлге дейін төмендесе, контурдың бүкіл энергиясы ең үлкен ток түрінде түгелдей катушкада жинақталады.

  • W = (C·u²)/2 + (L·i²)/2W — контурдың толық энергиясы, Дж
    C — конденсатордың электр сыйымдылығы, Ф
    u — конденсатордағы кернеу, В
    L — катушканың индуктивтілігі, Гн
    i — контурдағы ток күші, А

Формула: тербеліс периоды

Жүйенің бір толық тербеліс жасап, бастапқы күйіне оралуына кететін уақытты әйгілі Томсон формуласы анықтайды. Біз оны былай оқимыз: тэ тең екі пи көбейту эль мен цэ көбейтіндісінен алынған квадрат түбір. Тэ әрпі секундпен өлшенетін тербеліс периодын, эль — катушканың генримен өлшенетін индуктивтілігін, ал цэ — конденсатордың фарадпен өлшенетін электр сыйымдылығын білдіреді. Конденсатор неғұрлым сыйымды және катушка неғұрлым қуатты болса, зарядқа үдеуге және тежелуге соғұрлым көп уақыт керек, сондықтан период өседі, ал тербеліс жиілігі төмендейді. Тербелістер жылдамырақ болуы үшін конденсатордың сыйымдылығын немесе катушканың индуктивтілігін азайту керек.

  • T = 2·π·√(L·C)T — тербеліс периоды, с
    L — катушканың индуктивтілігі, Гн
    C — конденсатордың электр сыйымдылығы, Ф

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңдағы схемада индуктивтілігі қырық миллигенри катушкасы, он микрофарадтық конденсаторы және он вольттық қорек көзі бар тербелмелі контур тұр. Алдымен конденсаторды зарядтау үшін кілтті батареяға ауыстыр, содан кейін оны катушкаға қосып, еркін тербелістерді іске қос. Аспаптарды мұқият бақылап, катушканың магниттік энергиясының үлесі тоқсан пайызға немесе одан жоғары жеткен сәтте үзіліс батырмасын бас. Осыдан кейін контурдың қазіргі тербеліс жиілігіне назар аудар да, жиілікті шамамен бір килогерцке дейін арттыру үшін индуктивтілікті немесе сыйымдылықты қалай өзгерту керектігін ойлан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама!

Тәжірибедегі тапсырма

Конденсаторды зарядтап, оны катушкаға ауыстырып қосыңыз. Энергияның барлығы дерлік катушкада болғанда (W_L ≥ 90 %) кідірту қойыңыз. Содан кейін жиілік шамамен 1 кГц (950–1050 Гц) болатындай L мен C таңдаңыз.
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Айнымалы ток

  1. Тербелмелі контур
  2. Айнымалы ток: R, C және L
  3. Радиобайланыс