Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Құстар: аққу неге екпін алады». Талдап көрейік. Жүріп келе жатқан көліктің терезесінен қолыңды шығарып, алақаныңды сәл қисайтшы — оны жоғары қарай тартады. Құстың қанаты да дәл солай жұмыс істейді: қарсы соққан ауа көтеруші күш тудырады. Көгершін орнынан дерлік пыр етіп ұшады, ал ауыр аққу қанаттарын қағып, су бетімен ұзақ екпін алуға мәжбүр — бүгін мұның себебін түсінеміз.
Бұл не үшін керек?
Құстар — авиацияның басты ұстаздары: ұшақ қанаттарындағы иілген ұштар, қанаттарын қағатын дрондар және ұшқышсыз аппараттардың жұмсақ қонуы табиғаттан үйренілген. «Боинг» пен «Эйрбас» инженерлері көтеруші күшті құстар үшін жұмыс істейтін заңдармен есептейді, ал орнитологтар кішкентай спутниктік таратқыштардың көмегімен құстардың ұшып өтуін бақылап, оларды әуежайлар мен жел электр станцияларының маңында қорғайды. Жасанды интеллект қанаттың мыңдаған пішінін сұрыптап шыға алады, бірақ қанаттың неге ұстап тұратынын түсіну, міндет қою және құрылымды нағыз аспанда тексеру — адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Құстың бүкіл денесі ұшуға бейімделген: іші ауаға толы қуыс сүйектер, тістің орнына жеңіл тұмсық, қуатты бұлшықеттер үшін төс сүйегіндегі қыр және ауа өкпе арқылы дем алғанда да, дем шығарғанда да өтетін қос тыныс алу. Қанатты ауа орап аққанда, ол көтеруші күш тудырады, және бұл күш қанат ауданымен бірге, ал әсіресе жылдамдықпен бірге тез өседі. Көтеруші күш құстың салмағынан кем болмаған кезде құс ұшып көтеріледі. Ауыр құстың қанатының әр шаршы метріне көбірек масса келеді, сондықтан оған үлкен жылдамдық керек — аққудың ұзақ екпін алатыны да содан.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың соңында неміс инженері Отто Лилиенталь көп жыл бойы ләйлектердің ұшуын бақылап, «Құстардың ұшуы ұшу өнерінің негізі ретінде» атты кітап жазды. Содан кейін ол құстардікі сияқты иілген қанаттары бар планерлер жасап, төбеден екпін алып, екі мыңға жуық ұшу жасады. Оның тәжірибелері мен көтеруші күш кестелерін ағайынды Райттар өздерінің алғашқы ұшағын жасаған кезде зерттеді.
Формула: көтеруші күш
Қанат қозғалыс кезінде ауаны төмен қарай лақтырады, ал құс неғұрлым жылдам ұшса, қанат соғұрлым көп ауаны қамтып, оны соғұрлым күшті лақтырады — сондықтан жылдамдық формулаға квадратпен кіреді. Эф тең екіден бір көбейтілген ро, вэ квадрат, эс және цэ. Мұнда эф — ньютонмен берілген көтеруші күш, ро — текше метрге шаққандағы килограммен берілген ауаның тығыздығы, вэ — секундына метрмен берілген жылдамдық, эс — шаршы метрмен берілген қанаттардың ауданы, ал цэ — көтеруші күш коэффициенті, қанаттың пішіні мен көлбеулігіне байланысты бірлігі жоқ сан. Эф құстың салмағынан, эм көбейтілген жеден кем болмағанда құс ұшып көтеріледі, мұнда эм — килограммен берілген масса, ал же — килограмға шамамен тоғыз бүтін оннан сегіз ньютон. Жылдамдықты екі есе арттырсаң, көтеруші күш төрт есе өседі, ал қанат ауданын екі есе арттырсаң — тек екі есе өседі.
F = ½·ρ·v²·S·CF — көтеруші күш, Н
ρ — ауаның тығыздығы, кг/м³
v — ұшу жылдамдығы, м/с
S — қанаттардың ауданы, м²
C — көтеруші күш коэффициенті, —F ≥ m·gF — көтеруші күш, Н
m — құстың массасы, кг
g — еркін түсу үдеуі, шамамен 9,8, Н/кг
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда ұшу моделі тұр: қазір онда массасы үш жүз елу грамм көгершін, қанаттары алпыс пайызға ашылған, жылдамдығы секундына бес метр, ал көтеруші күш әзірге салмақтан әлдеқайда аз — құс ұшып көтеріле алмайды. Қанаттарды толық ашып, көтеруші күштің салмаққа қалай жетіп келе жатқанын бақылай отырып, жылдамдықты таңда. Мақсат — ең кіші жылдамдықпен, ең азынан секундына бір метрден аспайтын артық жылдамдықпен ұшып көтерілу: көтеруші күшті салмаққа теңестіріп, қандай жылдамдық керек екенін шамалап көр. Содан кейін аққу үшін де солай істеп, оған қаншалықты қаттырақ екпін алу керек екенін салыстыр. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.