Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Балықтар: су қалыңдығында қалай тұрады». Талдап көрейік. Бассейнде кеудеңе толтырып ауа жұтқаныңды елестет — денең қалқып шығады, ал дем шығарсаң — баяу төмен түсесің. Сүйекті балықтардың ішінде де осыған ұқсас құрылғы бар — ішінде газы бар торсылдақ. Ондағы газдың мөлшерін өзгерте отырып, балық жүзбеқанаттарымен жұмыс істемей дерлік, керекті тереңдікте қалқып тұра алады.
Бұл не үшін керек?
Балықтағыдай принципті балласт цистерналары бар сүңгуір қайықтар, мұхитты айлап зерттейтін су асты глайдер-роботтары және аэростаттар пайдаланады. Су асты робототехникасының инженерлері ағыс датчиктері мен дыбыссыз аппараттарды жасағанда балықтардың жүзбеқанаттары мен бүйір сызығынан шабыт алады, ал орасан үлкен балық фермаларының мамандары камералар мен датчиктердің көмегімен балықтың саулығын бақылайды. Жасанды интеллект қалқу қабілетін формуламен есептей алады, бірақ тұщы суда да, теңіз суында да дұрыс әрекет ететін аппаратты жобалау және оны нағыз мұхитта тексеру — физиканы да, тірі табиғатты да түсінетін адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Балықтың денесі дәл сондай көлемдегі судан сәл ауыр, сондықтан торсылдақсыз ол баяу батып кетер еді. Торсылдақта газ неғұрлым көп болса, массасы сол күйі болғанда балықтың жалпы көлемі соғұрлым үлкен, демек, оның орташа тығыздығы аз, ал кері итеруші күш көп болады. Балықтың тығыздығы судың тығыздығына теңескенде, балық қалқып тұрады. Теңіз суы тұзды әрі тұщы судан тығызырақ, бұл да тепе-теңдік шартын өзгертеді; акулалар мен скаттардың торсылдағы жоқ, сондықтан олар түбіне батып кетпеу үшін үнемі жүзіп жүруге мәжбүр.
Аздап тарих
Екі мың жылдан астам бұрын ежелгі грек ғалымы Архимед заңды ашты: сұйықтағы денеге ол ығыстырып шығарған сұйықтың салмағына тең кері итеруші күш әсер етеді. Аңыз бойынша, ол мұны моншада, суға батқанда судың қалай көтерілетінін байқап, түсінген және «Эврика!» деп айқайлап көшеге жүгіріп шыққан. Ал балықтар бұл заңды Архимедтен көп бұрын — өздерінің торсылдағы арқылы пайдаланып келген.
Формула: балықтың тығыздығы
Тығыздық дененің әр текше сантиметріне қанша масса келетінін көрсетеді. Ро тең эм бөлінген вэ: балықтың массасын оның көлеміне бөледі. Мұнда ро — текше сантиметрге шаққандағы грамммен берілген тығыздық, эм — балықтың грамммен берілген массасы, вэ — торсылдағымен қоса дененің текше сантиметрмен берілген көлемі. Балық өз тығыздығы судың тығыздығына тең болғанда, яғни судың тығыздығын балықтың көлеміне көбейткенде оның массасы шыққанда, қалқып тұрады: ро су көбейтілген вэ тең эм. Торсылдақтың көлемін ұлғайтсаң, жалпы көлем өседі, балықтың тығыздығы азаяды да, ол жоғары қалқи бастайды.
ρ = m / Vρ — балықтың орташа тығыздығы, г/см³
m — балықтың массасы, г
V — торсылдағымен қоса дене көлемі, см³ρводы · V = mρводы — судың тығыздығы, г/см³
V — торсылдағымен қоса дене көлемі, см³
m — балықтың массасы, г
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тереңдігі алты метр, ішінде тұщы суы бар аквариум тұр, онда массасы бір мың жетпіс грамм сүйекті балық жүр: торсылдақсыз дене көлемі бір мың текше сантиметр, торсылдақ әзірге небәрі жиырма, сондықтан балық батып барады. Торсылдақтың көлемін өзгертіп, балықтың тығыздығын және кері итеруші күш пен салмақтың айырмасын бақыла. Балық су қалыңдығында қалқып тұратын көлемді тап — бұған ро су көбейтілген вэ тең эм деген теңдік көмектеседі. Содан кейін дәл осыны теңіз суында істеу керек: оның өзен суынан айырмашылығын ойланып, балықты тағы да қалқытып тұрғыз. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.