Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Тері және технологиялар». Талдап көрейік. Тері — тек қорғаныс емес, сонымен бірге орасан зор датчик: саусақ ұшының бір шаршы сантиметрінде қысым мен дірілді сезетін жүздеген рецептор бар. Стақан қолдан сырғып бара жатқанда сен саусақтарыңды лезде сәл қаттырақ қысасың, бірақ оны сындырып алатындай емес. Электрондық тері — дәл осындай сезімді роботтар мен протездерге сыйлау әрекеті.
Бұл не үшін керек?
Қоймадағы, ауруханадағы және үйдегі роботтарға жұмыртқаны да, кірпішті де ұстау керек, ал сезгіш терісі болмаса, олар не жұмсақ затты езіп тастайды, не тегіс затты түсіріп алады. Қысым датчиктері бар бионикалық протездер адамдарға затты қаншалықты қатты қысып тұрғанын сезу мүмкіндігін қайтарады. Ақылды сағаттар, білезіктер мен жапсырмалар тері арқылы тамыр соғуын, температураны және терді қазірдің өзінде өлшейді, ал зертханалар күйік алған адамдар үшін тірі жасушалардан тері өсіреді. Жасанды интеллект роботты басқарады, бірақ датчикті ойлап табу, тірі терінің қалай жұмыс істейтінін түсіну және роботтың нақты өмірде стақанды түсіріп алмайтынын тексеру — инженер мен биологтың ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Тері рецепторлары қысымды және зат сырғи бастағанда пайда болатын ұсақ дірілді сезеді, ал ми бірден қысу күшін арттырады. Электрондық тері — қысым, температура және діріл датчиктері көп орналасқан жұқа иілгіш қабықша, ол сигналдарды роботқа немесе протезге жібереді. Ауыр әрі тегіс затты ұстап тұру үшін қаттырақ қысу керек, ал нәзік затты ол шыдайтыннан артық қысуға болмайды — ортасын табу, міне, міндет осы. Киілетін датчиктер біз терлегенде терінің тоқты жақсырақ өткізетінін пайдаланады, ал тердің ішінен тұздарды, глюкозаны және сүт қышқылын өлшеуге болады.
Аздап тарих
1970-жылдардың ортасында америкалық биолог Говард Грин зертханада адам терісі жасушаларының қабаттарын өсіруді үйренді. 1980-жылдардың басында-ақ дәрігерлер өте ауыр күйік алған екі балаға олардың өз жасушаларынан өсірілген теріні ауыстырып салып, оларды құтқарып қалды. Содан бері жасанды тері нағыз емге айналды, ал кейінірек инженерлер оның электрондық нұсқасын да жасай бастады.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда электрондық терісі қосулы робот-қол тұр, қолында салмағы жиырма грамм құлпынай бар, қазір қысу күші екі ньютон, ал затқа түсетін қысым он килопаскаль. Сен құлпынайды, ішінде суы бар қағаз стақанды және шыны стақанды абайлап көтеруің керек: қысу күшін өзгертіп, көтеріп көр де, зат сырғып кетті ме, әлде сынып қалды ма, соны қара. Ауыр әрі тегіс затты қаттырақ, ал жұмсақ затты абайлап қысу керектігін есте сақта, керекті күшті «Есептеулер» қойындысындағы формуламен шамалап көр. Саусақтарың сырғуды сезгенде дәл осыны қалай істейтінін ойлан. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.