Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Терморегуляция». Талдап көрейік. Терморегуляция — сыртта аяз болсын, аптап ыстық болсын, дененің ішкі температурасын шамамен отыз алты бүтін оннан алты градус деңгейінде, әрдайым дерлік тұрақты ұстап тұру қабілеті. Бұл үйдегі ақылды термостат сияқты: онда датчиктер бар, басқарушы ми бар, пеш бар және ол ашып-жабатын терезелер бар. Тек біздің термостатымыз өмір бойы үзіліссіз жұмыс істейді.
Бұл не үшін керек?
Терморегуляцияны түсіну дәрігерлер мен спорт дәрігерлеріне, температура мен тамыр соғуын бақылайтын ақылды сағаттарды әзірлеушілерге және ғарышкерлерге, өрт сөндірушілерге, поляр зерттеушілеріне киім жобалайтын инженерлерге керек. Климат жылыған сайын адамдарды көшедегі және жұмыс орнындағы ыстықтан қорғау барған сайын маңызды бола түсуде. Салқындату — жасанды интеллектінің деректер орталықтары үшін де басты міндет, ал инженерлер буландыру арқылы салқындату сияқты идеяларды денеден үйренеді. Жасанды интеллект датчиктер арқылы қызып кету қаупін ескерте алады, бірақ адамға не болып жатқанын түсініп, дұрыс көмектесу — дененің қалай жұмыс істейтінін білетін маманның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жылу зат алмасу кезінде түзіледі, ең көбі жұмыс істеп тұрған бұлшықеттер мен бауырда, ал терморегуляция орталығы аралық мида — гипоталамуста орналасқан және тері датчиктерінен әрі қаннан сигнал алады. Ыстықта тері тамырлары кеңейеді, теріге жылы қан көбірек келеді де, ол жылуды ауаға береді, ал тер бездері тер бөледі, тер буланып, көп жылуды алып кетеді; ылғалды ауада тер нашар буланады, сондықтан дене қызып кетуі мүмкін. Суықта тері тамырлары тарылып, жылу ішінде қалады, бұлшықеттер ұсақ дірілдеп, жылу өндіреді, ал шаш бұлшықеттері түктерді көтереді — денең түршігеді. Киім дененің жанында жылы ауа қабатын ұстап тұру арқылы көмектеседі.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырда неміс дәрігері Карл Вундерлих көп жыл бойы он мыңдаған науқас пен сау адамның температурасын өлшеп, орасан көп жазба жинады. Дәл сол сау адамның температурасы шамамен отыз жеті градус төңірегінде болатынын, ал қызба өз алдына ауру емес, аурудың белгісі екенін көрсетті. Содан бері термометр дәрігердің күнделікті құралына айналды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда футболка киген адам тұр: ауа плюс жиырма екі градус, ылғалдылық қырық пайыз, дене температурасы отыз алты бүтін оннан алты, ал жанында дененің қанша жылу өндіріп, қанша жылу беретіні көрініп тұр. Адамды аязға жіберіп, оның денесінде не өзгеретінін бақыла — әр реакцияны басып көр, суықта олар үшеу; содан кейін оны ыстыққа жіберіп, ондағы екі реакцияны тап. Одан кейін дене отыз сегіз градустан жоғары қызып кететіндей етіп жағдайды өзгерт те, ылғалды ыстықта тер неге нашар салқындататынын ойлан. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.