Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Вирустар: жасуша ішіндегі тіршілік». Талдап көрейік. Бағдарламасы бар флешканы елестет: өзі ештеңе істемейді, бірақ оны бөтен компьютерге салсаң болды, компьютер оның көшірмелерін мойынсұнып баса бастайды. Вирус та дәл солай дерлік құрылған: бұл белок қабықшадағы тұқым қуалайтын материалдан, ДНҚ немесе РНҚ-дан тұратын, бактериядан ондаған есе кіші кішкентай бөлшек. Жасушадан тыс вирус қоректенбейді, тыныс алмайды және көбеймейді, ал қолайлы жасушаның ішінде оны жаңа вирустардың фабрикасына айналдырады.
Бұл не үшін керек?
Вирустар — медицинаның басты уайымдарының бірі: вирустың жасушаға қалай жабысатыны туралы білімге вакциналар, тестер және вирусқа қарсы дәрілер негізделген, мысалы, «Модерна» және «Пфайзер» мен «БиоНТех» компанияларының мРНҚ вакциналары. Залалсыздандырылған вирустар бүгінде курьер болып та жұмыс істейді: гендік терапияда олар жасушаларға керекті гендерді жеткізеді, ал бактериофагтарды антибиотиктер алмайтын бактерияларға қарсы қару ретінде зерттейді. «ДипМайнд» жасаған «АльфаФолд» сияқты жасанды интеллект бағдарламалары қазірдің өзінде тікенек белоктарының пішінін бірнеше минутта болжайды. Бірақ қандай нысананы таңдау керектігін, тәжірибені қалай қоюды және дәрі тірі адамға зиян келтірмей ме — соны жасушаның ішінде не болып жатқанын түсінетін вирусолог, эпидемиолог немесе дәрігер шешеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Алдымен вирус жасушаға жабысады: оның тікенектері мембранадағы рецепторларға кілт құлыпқа сәйкес келгендей сәйкес келуі тиіс, сондықтан әр вирус тек өзінің жасушаларын ғана зақымдайды. Содан кейін ол ішке еніп, жасушаға өзінің тұқым қуалайтын материалын сұғып береді. Жасуша алданған зауыт сияқты вирустың гендерін көшіріп, вирустың белоктарын жасайды, олардан жаңа бөлшектер құрастырылады. Соңында жүздеген жаңа вирус сыртқа шығады, бұл кезде жасуша өледі, ал вирустар келесі жасушаларды іздейді.
Аздап тарих
Вирустарды көрмей тұрып ашқан. Он тоғызыншы ғасырдың соңында орыс ғалымы Дмитрий Ивановский темекінің теңбіл ауруын зерттеп, ауру жапырақтардың шырынын кез келген бактерияны ұстап қалатын фарфор сүзгі арқылы өткізді. Шырын бәрібір сау өсімдіктерді ауыртты — демек, қоздырғыш кез келген белгілі бактериядан да ұсақ болған. Вирустардың өздерін тек ондаған жылдан кейін, электрондық микроскоп пайда болғанда ғана көру мүмкін болды.
Формула: вирустар саны
Вирустар санының қаншалықты тез өсетінін есептейік. Егер бір зақымданған жасушадан жүз жаңа вирус шықса, ал олардың әрқайсысы өз жасушасын зақымдаса, онда екінші айналымнан кейін олар жүздің жүз есесі болады. Мынадай формула шығады: бас эн тең ка дәрежесі кіші эн. Мұнда бас эн — барлығы қанша вирус шыққаны, ка — бір жасушадан қанша вирус шығатыны, ал кіші эн — қанша зақымдау циклі өткені. Егер циклдер санын бар болғаны бірге көбейтсең, вирустар жүз есе көп болады, сондықтан ауру соншалықты тез өршиді және вирусқа көп айналымнан өтуге жол бермеу маңызды.
N = kⁿN — жаңа вирустардың жалпы саны, —
k — бір жасушадан шығатын вирустар саны, —
n — зақымдау циклдерінің саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда тұмау вирусы, ал төменде үш жасуша: үшбұрыш рецепторлары бар тері жасушасы, тостағанша рецепторлары мен кірпікшелері бар тыныс жолдарының жасушасы және мұндай рецепторлары жоқ бактерия. Вирустың тікенектеріне зер салып, олар кілт құлыпқа келгендей қай рецепторларға сәйкес келетінін және адамдар тұмауды шын мәнінде қай жерден жұқтыратынын ойлан — мұрын мен тамақтан ба, әлде теріден бе. Қолайлы жасушаны тауып, вирусты бүкіл циклден өткіз: жабысу, ену, көшіру, құрастыру және жаңа вирустардың шығуы. Содан кейін «Схемаға» үңіл: онда бір жасушадан екі циклде жүз вирус шығады — он мыңның қайдан шығатынын біздің формула бойынша тексер. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.