Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Бактериялар: олар қалай өмір сүреді және бөлінеді». Талдап көрейік. Бактериялар — небәрі бір жасушадан тұратын, бірақ тіршілікке қажеттінің бәрін істей алатын кішкентай тірі ағзалар. Қоректене алатын, қозғала алатын және бірнеше минуттың ішінде өзін-өзі екі еселей алатын микроскоптық зауытты елестетіп көр. Олар бізді барлық жерде қоршап тұр: су тамшысында, саусақтың ұшында тіршілік етеді, тіпті ас қорытуымызға да көмектеседі.
Бұл не үшін керек?
Заманауи биотехнология бактерияларды тірі фабрикаларға айналдыруда: ғалымдар оларды инсулин, биологиялық ыдырайтын пластик өндіруге және мұхиттарды мұнай ластануынан тазартуға үйретеді. Алдағы жылдары жасанды интеллект күрделі жасушалық процестерді модельдей отырып, жаңа ДНҚ жобалап, қауіпті инфекцияларға қарсы дәрілер жасайтын болады. Алайда міндет қою, биореакторларда өсінділер өсіру және тірі жасушалардың мінез-құлқын іс жүзінде тексеру дәл адамның еншісінде, өйткені нағыз тіршілікті цифрлық симуляциямен толық алмастыру мүмкін емес.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бактерияның қалыптасқан ядросы жоқ: оның нуклеоид деп аталатын сақина тәрізді ДНҚ-сы жасушаның цитоплазмасында еркін жатады. Сыртынан бактерияны берік жасуша қабырғасы қорғайды, ал кейбір түрлері қосымша шырышты капсуламен жабылған және кішкентай талшықтарымен ескек есіп жүзеді. Айнала жылы, қоректі және ылғалды болғанда бактерия жай ғана өз ДНҚ-сын екі еселеп, екіге бөлінеді, бұл циклді қайта-қайта қайталай береді.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырда голландиялық шебер Антони ван Левенгук керемет үлкейтетін кішкентай шыны линзаларды тегістеуді үйренді. Өзі жасаған микроскоппен тістің қағын және жаңбыр суының тамшыларын қарап, ол адамзат тарихында алғаш рет әбігерленіп жүзіп жүрген микроскоптық тіршілік иелерін көрді, оларды «тірі аңшықтар» деп атады.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранның сол жағында сен бактерияның барлық бөліктері бар сызбасын көріп тұрсың: жасуша қабырғасы, капсула және нуклеоид, ал оң жағында — микроскоп астындағы қоректік сорпасы бар табақша. Сорпада қазір бөлме температурасында дәл бір таяқша бактерия тіршілік етеді. Таймерді төрт сағатқа қойып, бактерия әр жиырма минут сайын бөлінетін және олардың саны төрт мыңнан асатын температура мен жағдайларды таңда. Одан кейін сол төрт сағатта бактериялар оннан аз қалатындай етіп, ортаны суытып немесе тұздап көр. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.