Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Бақылау және тәжірибе». Талдап көрейік. Елестетіп көр: сен терезеден қарап, құстардың тіршілігіне мүлде араласпай, ұшып өткен құстарды жай ғана санап отырсың — бұл бақылау. Ал егер қай құстар бірінші ұшып келетінін тексеру үшін терезенің сыртына жаңа жемі бар жемсауыт ілсең — бұл енді нағыз тәжірибе. Биологияда бақылау табиғи процесті өз қалпында тіркеуге мүмкіндік береді, ал ғалым бір жағдайды әдейі өзгерткенде, тәжірибе оның себептерін ашуға көмектеседі.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін жасанды интеллект терабайттаған биологиялық деректерді лезде өңдеп, жабайы табиғаттың саулығын спутниктерден бақылап, ақылды фермалардағы көрсеткіштерді реттейтін болады. Алайда оқытылған модельдер тек ашылып қойған нәрсемен ғана жұмыс істей алады, ал тың зерттеу сұрақтарын қойып, болжамдарды тірі табиғатта тексеру әрқашан адамның міндеті болып қала береді. Ғылыми тәжірибенің қағидаларын түсіну биотехнологияларда, жасанды мүшелер жасауда және ғарыштық жылыжайларда биосфераны сақтауда орны толмас. Тәжірибені сауатты жоспарлап, себепті кездейсоқ сәйкестіктен ажырата білетін маман кез келген алгоритмнің жұмысын бағыттайтын болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бақылау кезінде зерттеуші тірі ағзаның көрсеткіштерін ешқандай араласусыз ұқыпты өлшеп, жазып отыратын зейінді көрермен болып қалады. Тәжірибеде біз басқа жағдайлардың бәрін бұрынғыдай қалдырып, әдейі тек бір ғана факторды, мысалы, аквариумдағы судың температурасын өзгертеміз. Жануар өзгеріске жауап береді: мысалы, балықтар желбезектері арқылы су айдап, тыныс алады, ал желбезек қақпақтарының қозғалу жылдамдығы олардың тыныс алу жиілігін тікелей көрсетеді. Температура өзгергенге дейінгі және кейінгі нәтижелерді салыстыра отырып, біз тіршілік процестерінің қоршаған ортаға шынайы тәуелділігін анықтаймыз.
Аздап тарих
Ғылым тарихындағы алғашқы бақыланатын биологиялық тәжірибелердің бірі он жетінші ғасырдағы итальяндық дәрігер Франческо Редидің тәжірибесі болды. Ғасырлар бойы үстемдік еткен шіріген етте шыбындар өздігінен пайда болады деген аңызды жоққа шығару үшін ол балық кесектерін ашық құмыраларға және жұқа матамен тығыз байланған ыдыстарға салды. Дернәсілдер тек шыбындар еркін жұмыртқа сала алатын ашық ыдыстарда ғана пайда болды, бұл тәжірибелік әдістің сөзге соқыр сенуден күшті екенін дәлелдеді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір алдыңда алтын балығы бар аквариум, судың температурасын он сегіз градус деп көрсетіп тұрған цифрлық термометр және секундомер. Алдымен таза бақылау жүргіз: таймерді он бес секундқа қосып, балықтың желбезек қақпағы ашылған сайын оны бас. Содан кейін тәжірибені баста — сырғытпамен судың температурасын кез келген жаққа кемінде төрт градусқа өзгертіп, секундомерді қайта қосып, жаңа жағдайдағы желбезек қозғалыстарын сана. Сонда сен ортаның қызуы немесе суынуы балықтың оттекке қажеттілігін қалай өзгертетінін өз көзіңмен көресің. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.