Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «АТФ — жасушаның батарейкасы». Талдап көрейік. АТФ — жасушаның батарейкасы: энергияны керекті жерге жеткізетін зарядталған молекула. Жасуша жұмыс істегенде — бұлшықетті жиырғанда немесе белок құрастырғанда — бір батарейканың зарядын жұмсайды, сосын оны қайтадан зарядтайды. Сенің әр жасушаңда мұндай батарейкалар үздіксіз разрядталып, зарядталып жатады.
Бұл не үшін керек?
Жасушаның энергияны қалай жинап, қалай жұмсайтынын түсіну медицинада, спортта және биотехнологияларда керек: көптеген аурулар мен дәрілер АТФ пен митохондриялардың жұмысына байланысты, ал фармацевтикада дәрінің әсерінен кейін жасушалардың тірі екенін АТФ деңгейі бойынша тексереді. Инженерлер кішкентай молекулалық моторлар жасау үшін АТФ-пен жұмыс істейтін белок машиналарын зерттейді. Он жылдан кейін жасанды интеллект белоктардың жұмысын және жасушадағы зат алмасуды модельдейтін болады. Бірақ дұрыс міндет қойып, модельдің қай жерде қателескенін түсініп, оны тірі жасушада тексеретін — жасушаның өз жұмысы үшін қалай төлейтінін білетін адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
АТФ молекуласы азотты негіз аденинен, рибоза қантынан және фосфор қышқылының үш қалдығынан тұрады. Фосфаттар арасындағы байланыстарды макроэргиялық деп атайды: оларда көп энергия жиналған. Жасуша бір фосфатты бөліп алғанда АТФ АДФ-қа айналады, ал бөлінген энергия жұмысқа жұмсалады — бұлшықеттердің жиырылуына, иондарды мембрана арқылы айдауға, белоктарды құрастыруға. Разрядталған АДФ митохондрияларда тыныс алу кезінде, ал өсімдіктерде жарықта хлоропластарда да қайтадан зарядталады.
Аздап тарих
АТФ-ты 1929 жылы бұлшықет заттарын зерттеу кезінде ашқан, бірақ оның не үшін керек екенін ұзақ уақыт түсінбеген. 1941 жылы биохимик Фриц Липман АТФ-қа жасушаның әмбебап энергетикалық валютасы ретінде қарауды ұсынып, энергияға бай фосфат байланысы деген ұғымды енгізді. Кейінірек ол зат алмасу туралы еңбектері үшін Нобель сыйлығының лауреаты болды.
Формула: АТФ-тың ыдырауы
Бұл жазу батарейканың зарядын қалай беретінін көрсетеді. Былай оқылады: АТФ қосу су АДФ-ты, фосфор қышқылын және қырық килоджоуль энергияны береді. Су соңғы фосфатты ажырату үшін керек: ол қайшы сияқты энергияға бай байланысты қиып тастайды. АТФ — үш фосфаты бар аденозинүшфосфат, АДФ — екі фосфаты бар аденозинекіфосфат, ал қырық килоджоуль АТФ-тың әр мольіне бөлінеді. Егер жасуша АТФ-ты көбірек ыдыратса, энергия соған пропорционал көбірек бөлінеді, бірақ зарядталған батарейкалардың қоры да тезірек таусылады.
АТФ + H₂O → АДФ + H₃PO₄ + 40 кДжАТФ — аденозинүшфосфат, зарядталған молекула, моль
H₂O — су, моль
АДФ — аденозинекіфосфат, разрядталған молекула, моль
H₃PO₄ — фосфор қышқылы, моль
40 кДж — бір моль АТФ-қа келетін энергия, кДж
Формула: бөлінген энергия
Бір моль АТФ шамамен қырық килоджоуль беретін болғандықтан, жалпы энергия қарапайым көбейту арқылы есептеледі. Е тең эн-ді моль бөлінген қырық килоджоульге көбейткенге, мұндағы эн — жасуша қанша АТФ жұмсады, ал Е — килоджоульмен берілген бөлінген энергия. Мысалы, біздің модельде бұлшықеттің жиырылуы үш АТФ тұрады, демек қырық килоджоульдің үш есесі бөлінеді. Жасуша неғұрлым көп жұмыс атқарса, соғұрлым көп АТФ жұмсайды және соғұрлым көп энергия бөлінеді — сонымен бірге митохондриялар АДФ-ты кері зарядтауға соғұрлым жиі мәжбүр болады.
E = n · 40 кДж/мольE — бөлінген энергия, кДж
n — қанша АТФ ыдыраған, моль
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда АТФ молекуласы және жасушаның қоры: зарядталған алты АТФ және нөл АДФ, ал жанында үш жұмыс — үш АТФ тұратын бұлшықеттің жиырылуы, екі АТФ тұратын ион сорғысы және төрт АТФ тұратын белокты құрастыру. Үш жұмыстың бәрін орында да, АТФ-тың АДФ-қа қалай айналатынын және қанша килоджоуль бөлінетінін бақыла — мұны формула бойынша, әр АТФ-қа қырықтан тексер. Барлық жұмыстың бағасын қосып, қормен салыстыр: алты батарейка жете ме? Егер қор таусылса, жасуша АДФ-ты кері АТФ-қа қай жерде зарядтайтынын еске түсіріп, соны пайдалан. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.