Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Фотосинтез: жарықтан қантқа». Талдап көрейік. Өсімдіктің жапырағы — кішкентай күн фабрикасы: ол ауадан көмірқышқыл газын, топырақтан суды алады, ал күн жарығының энергиясын қантқа айналдырады. Бұл процесс фотосинтез деп аталады, ал оның қосымша өнімі — сен екеуміз тыныс алатын оттек.
Бұл не үшін керек?
Фотосинтез Жердегі тіршіліктің барлығын дерлік асырайды: егін, ормандар және ауаның құрамы соған байланысты. Бүгінде тік фермалар көк шөпті жарықдиодты шамдардың астында өсіреді, жарықтың түсі мен жарықтығын өсімдіктерге сай таңдайды, ал ғалымдар осы процесті техникада қайталап, жасанды жапырақ пен күн отынын жасап жатыр. Он жылдан кейін жасанды интеллект жылыжайларды басқарып, өнімді болжайтын болады. Бірақ қандай жарық және қанша көмірқышқыл газы керек екенін шешіп, өсімдіктердің атмосферадан артық көмірқышқыл газын сіңіруге қалай көмектесетінін ойлап тауып, мұны тірі өсімдікте тексеретін — фотосинтезді түсінетін адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Фотосинтез хлоропластарда жүреді, оларда жарықты сіңіретін жасыл пигмент хлорофилл бар. Жарық фазасында жарықтың энергиясы суды ыдыратады: оттек сыртқа шығады, ал энергия АТФ молекулаларында жиналады. Қараңғы фазада осы АТФ есебінен көмірқышқыл газынан глюкоза құрастырылады. Хлорофилл жасыл жарықты дерлік сіңірмейді, оны шағылыстырады — сондықтан жапырақтар бізге жасыл болып көрінеді.
Аздап тарих
1771 жылы ағылшын діни қызметкері әрі химигі Джозеф Пристли шыны қалпақтың астында шам сөніп, тышқан тұншығатынын байқады — бірақ сол жерге жалбыздың бұтағын қойса, ауа қайтадан тыныс алуға жарамды болады. Бірнеше жылдан кейін голландиялық дәрігер Ян Ингенхауз өсімдіктер ауаны тек жарықта және тек жасыл бөліктерімен ғана тазартатынын көрсетті.
Формула: фотосинтез теңдеуі
Фотосинтез теңдеуі — атомдардың бухгалтериясы: қанша атом кірсе, сонша атом шығады. Ол былай оқылады: көмірқышқыл газының алты молекуласы қосу судың алты молекуласы жарықта глюкозаның бір молекуласын және оттектің алты молекуласын береді. Өзің санап көр: сол жақта көміртектің алты, сутектің он екі және оттектің он сегіз атомы бар — оң жақта да дәл сонша, тек олар басқаша құрастырылған. Жарықтың энергиясы теңдеуге зат ретінде кірмейді, бірақ дәл сол глюкозаның байланыстарында жиналады. Өсімдік көмірқышқыл газын неғұрлым көп өңдесе, соғұрлым көп оттек бөледі: көмірқышқыл газының әр молекуласына оттектің бір молекуласы келеді.
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (на свету)CO₂ — көмірқышқыл газы, —
H₂O — су, —
C₆H₁₂O₆ — глюкоза, —
O₂ — оттек, —
Формула: жарықталыну
Шамнан шыққан жарық жан-жаққа таралады, одан неғұрлым алыстаған сайын сол жарық соғұрлым үлкен ауданға жайылады. Аудан қашықтықтың квадраты сияқты өседі, сондықтан жарықталыну қашықтықтың квадратына кері пропорционал кемиді: е тең е нөлді дэ нөлдің дэ-ға бөліндісінің квадратына көбейткенге. Мұндағы е — дэ қашықтықтағы өсімдіктің жарықталынуы, ал е нөл — дэ нөл тірек қашықтықтағы жарықталыну, біздің тәжірибеде бұл он сантиметр, онда ол бірге тең деп алынған; қашықтықтар — сантиметрмен, жарықталыну — салыстырмалы, бірліксіз. Шамды екі есе алыс жылжытсаң — жарық төрт есе азаяды, екі есе жақын әкелсең — төрт есе көбейеді. Бірақ оттек көпіршіктері жарыққа ілесіп тек өсімдікке көмірқышқыл газы жеткенше ғана көбейеді — одан әрі ол шектеуші факторға айналады.
E = E₀ · (d₀ / d)²E — өсімдіктің салыстырмалы жарықталынуы, —
E₀ — тірек қашықтықтағы жарықталыну (1-ге тең деп алынған), —
d₀ — тірек қашықтық, 10 см, см
d — шамнан өсімдікке дейінгі қашықтық, см
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда судағы элодея бұтағы және шам: қазір ол қырық сантиметр жерде тұр, жарық ақ, ал өсімдік минутына бес оттек көпіршігін шығарады. Алдымен ақ жарықта төрт түрлі қашықтықта өлшеу жүргіз: шамды жақындатып, алыстатып, әр жолы өсімдік минутына қанша көпіршік бөлетінін қара. Көпіршіктер саны жарықталынумен бірге қалай өзгеретінін салыстырып, қай жерде кері квадраттар ережесі бойынша өсетінін, ал қай жерде көмірқышқыл газы жетпей қалғанын ойлан. Содан кейін жасыл сүзгі қойып, тағы бір өлшеу жүргіз де, көпіршіктердің неге соншалықты аз болып қалғанын түсіндір. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.