Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Циркульмен салу». Талдап көрейік. Қазығы бар арқан бар деп елестет: оны бағанаға байлап, айнала жүріп шықсаң, шеңбер шығады, оның барлық нүктелері бағанадан бірдей қашықтықта болады. Циркуль қағаз бетінде дәл осыны істейді. Бөліктері жоқ сызғышпен бірге ол ештеңені өлшемей-ақ фигураларды дәл салуға мүмкіндік береді.
Бұл не үшін керек?
Навигатор сенің орныңды осыған ұқсас тәсілмен табады: әр серіктен дейінгі қашықтық белгілі, ал сен олардың айналасындағы ойша сфералар қиылысатын жердесің. Цехтардағы роботтардың және ғимарат ішіндегі дрондардың орнын да дәл осылай іздейді, станоктарда бөлшектерді белгілейді және жобалау жүйелерінде геометрияны тексереді. Компьютер кез келген нәрсені сыза алады, бірақ шешімнің мүлде бар-жоғын түсіну және салудың дұрыстығына көз жеткізу — адамның ісі. Инженерлер, конструкторлар және навигация әзірлеушілері бұл логиканы күн сайын қолданады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Циркульдің ашылуы — дайын кесінді: аяқтарын берілген қабырғаның ұштарына қойдың, сонда оның ұзындығы ешқандай сызғышсыз есте қалды. Үш қабырғасы бойынша үшбұрыш салу үшін бір қабырғаны саламыз да, оның ұштарынан қалған екі қабырғаға тең радиуспен доғалар жүргіземіз. Доғалар қиылысқан нүкте екі ұштан да қажетті қашықтықта жатады — бұл үшінші төбе. Бірақ доғалар әр қабырға қалған екеуінің қосындысынан кіші болғанда ғана кездеседі.
Аздап тарих
Евклидтің «Негіздерінің» ең алғашқы сөйлемі — екі шеңбердің көмегімен теңқабырғалы үшбұрыш салу, ал сол кітапта сәл әрірек үш кесінді бойынша үшбұрыш салынады. Екі мың жыл бойы математиктер циркуль мен сызғыштың көмегімен қандай дұрыс көпбұрыштарды салуға болатынын жорамалдап келді. Әлі жап-жас студент Карл Фридрих Гаусс дұрыс он жетібұрышты салуға болатынын дәлелдеді және мұны соншалық мақтан тұтқаны сонша, аңыз бойынша, бұл фигураны өзінің құлпытасынан көргісі келген.
Формула: үшбұрыш теңсіздігі
Екі нүктенің арасындағы түзу жол әрқашан үшінші нүктеге соғып өтетін жолдан қысқа. Сондықтан үшбұрыштың кез келген қабырғасы қалған екеуінің қосындысынан кіші: а кіші бэ қосу цэ, бэ кіші а қосу цэ, және цэ кіші а қосу бэ. А, бэ және цэ әріптері — қабырғалардың ұзындықтары, оларды сантиметрмен өлшейді. Егер бір қабырғаны қалған екеуінің қосындысына теңескенше ұлғайтсаң, үшбұрыш жаншылып кесіндіге айналады, ал одан әрі доғалар жай ғана қиылыспай қалады. Мысалы, бір жарым, төрт және алты сантиметрлік кесінділерден үшбұрыш құрастыра алмайсың: бір жарым қосу төрт алтыдан кіші.
a < b + c, b < a + c, c < a + ba — BC қабырғасының ұзындығы, см
b — AC қабырғасының ұзындығы, см
c — AB қабырғасының ұзындығы, см
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда ұзындығы алты сантиметр а-бэ кесіндісі салынып қойылған, ал қасында кесінділер берілген: а — бес сантиметр, бэ — төрт сантиметр және дэ — бір жарым сантиметр. Циркульдің аяғы қазір а нүктесінде тұр, ал ашылуы үш сантиметр — бұл әзірге керек ұзындық емес. Циркульмен бэ кесіндісін алып, а нүктесінен доға жүргіз, содан кейін а кесіндісін алып, бэ нүктесінен доға жүргіз. Доғалар қиылысқан жерді белгіле — бұл цэ төбесі, оны табанның ұштарымен қос. Ал дэ кесіндісі — тұзақ: үшбұрыш теңсіздігін тексеріп, онымен неге ештеңе шықпайтынын ойлан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.