Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Шашырау және дисперсия». Талдап көрейік. Екі мергеннің орташа нәтижесі бірдей болуы мүмкін, бірақ біреуінің оқтарының бәрі центрдің маңына топтасып түседі, ал екіншісінікі — бүкіл нысананың бойына. Міне, осы айырмашылық шашырау деп аталады. Математиктер оны құлашпен, дисперсиямен және стандартты ауытқумен өлшейді.
Бұл не үшін керек?
Шашырау — кез келген өндірістегі сапаның басты көрсеткіші: чип зауыты үшін орташа мән ғана емес, миллиондаған транзистордың қаншалықты бірдей екені де маңызды. Ұшқышсыз аппараттардың инженерлері датчиктер көрсеткіштерінің шашырауын, дәрігерлер емдеу нәтижелерінің шашырауын, ал жасанды интеллект әзірлеушілері модельдің қаншалықты тұрақты жауап беретінін бағалайды. Компьютер дисперсияны лезде есептейді, бірақ оның артында не тұрғанын — нашар датчик пе, деректердегі ақау ма, әлде шынайы құбылыс па — адам түсінуі керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Алдымен орташаны табады, содан кейін әр сан одан қаншалықты ауытқитынына қарайды. Ауытқулар плюс та, минус та болады, оларды жай ғана қоса салсақ, бірін-бірі жойып жібереді. Сондықтан әр ауытқуды квадратқа шығарады — сонда бәрі оң болады, ал үлкен ауытқулардың салмағы ауырлай түседі. Осы квадраттардың орташасы дисперсия болып табылады, ал одан алынған түбір бізді деректердің әдеттегі бірліктеріне қайтарады.
Аздап тарих
Ғалымдар шашырауды көптеген бақылауды өңдей бастағанда өлшей бастады — астрономияда, кейін адамдарды зерттеуде де. «Стандартты ауытқу» терминін он тоғызыншы ғасырдың соңында ағылшын статистигі Карл Пирсон енгізген, ал «дисперсия» сөзі осы мағынада статистикада кейінірек, жиырмасыншы ғасырдың басында орныққан.
Формула: құлаш
Шашыраудың ең қарапайым өлшемі — ең үлкен және ең кіші мәндердің бір-бірінен қаншалықты алыс екені. Эр құлашы ең үлкен икс минус ең кіші икс-ке тең. Мұндағы ең үлкен икс пен ең кіші икс — деректердің шеткі мәндері, ал құлаш сол бірліктермен, мысалы, минутпен өлшенеді. Шеткі мәндердің біреуі ғана алыстаса, құлаш бірден өседі — қалған сандардың бәрі топтасып тұрса да, сондықтан құлаш дөрекілеу өлшем.
R = x max − x minR — құлаш, мин
x max — ең үлкен мән, мин
x min — ең кіші мән, мин
Формула: дисперсия
Дисперсия әр санды ескереді: орташадан ауытқуды аламыз, квадратқа шығарамыз, қосамыз және санына бөлеміз. Былай оқылады: дэ бір икс минус сызықшалы икс айырмасының квадратынан бастап, эн икске дейінгі айырмалар квадраттарының қосындысын эн-ге бөлгенге тең. Сызықшалы икс — орташа, эн — сандардың саны, дисперсия шаршы бірліктермен, мысалы, минуттың квадратымен өлшенеді. Сигма стандартты ауытқуы — дисперсиядан алынған түбір, ол қайтадан минутпен өлшенеді. Бір санды орташадан екі есе алыс жылжытсаң, оның дисперсияға қосатын үлесі төрт есе өседі.
D = ((x₁ − x̄)² + … + (xₙ − x̄)²) / nD — дисперсия, мин²
x₁…xₙ — деректердің мәндері, мин
x̄ — орташа, мин
n — мәндердің саны, —σ = √Dσ — стандартты ауытқу, мин
D — дисперсия, мин²
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алты күнгі мектепке дейінгі жол уақыты көрсетілген: алты, сегіз, тоғыз, он бір, он екі және он төрт минут. Орташа қазірдің өзінде он, ауытқулар жанында көрсетілген, олардың квадраттарының қосындысы қырық екі, ал дисперсия жеті. Орташаны дәл он күйінде сақтап, бірақ дисперсияны дәл төрт ету керек. Алты күн болғанда ауытқулар квадраттарының қосындысы қандай болуы керектігін және ауытқулар азайып, бірақ плюстар мен минустар бұрынғыдай бірін-бірі теңестіріп тұруы үшін сандарды қалай жылжыту керектігін ойлан. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.