Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Беттің ауданы». Талдап көрейік. Беттің ауданы — денені сыйлықты орау қағазымен орағандай, түгел қаптап шығуға қанша материал керек екенін көрсетеді. Оны жазба арқылы есептеген ыңғайлы: бетті қиып, үстелге жазық фигура етіп жайып саламыз. Консерві банкасынан алынып, түзетіп жайылған жапсырма — цилиндрдің бүйір бетінің жазбасы дәл осы.
Бұл не үшін керек?
Беттің ауданына зымыран багына қанша металл кететіні, ұшақ корпусына қанша бояу, құбырларға қанша жылу оқшаулағыш керек екені және дата-орталықтағы радиатордың қаншалықты тез суитыны байланысты: беті неғұрлым үлкен болса, жылу соғұрлым жақсы шығарылады. Конструкторлар қаңылтыр мен матаны жазбалар бойынша пішеді, ал қаптаушылар миллиондаған қорапқа кететін картонды үнемдейді. Пішу бағдарламасы тез есептеп береді, бірақ есепті қою, пішінді таңдау және жазбаның шынымен керекті денеге бүктелетінін тексеру — адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Цилиндрдің бүйір беті тіктөртбұрышқа жазылады: оның бір қабырғасы — биіктік, ал екіншісі — табан шеңберінің ұзындығы. Конустың бүйір беті пиццаның бір тілімі сияқты дөңгелек секторға жазылады: сектордың радиусы — конустың жасаушысы, ал сектордың доғасы — табан шеңберінің ұзындығы. Толық бетті алу үшін бүйір бетке табандардың аудандарын қосады. Ал сфераны жазықтыққа үзбей жазу мүмкін емес — сондықтан Жердің кез келген картасы бірдеңені бұрмалайды, ал сфераның ауданын басқаша табады: ол үлкен дөңгелектің төрт ауданына тең.
Аздап тарих
Ежелгі грек ғалымы Архимед шар бетінің ауданы оның үлкен дөңгелегінің ауданынан дәл төрт есе үлкен екенін дәлелдеген. Ол шарды оған сырттай сызылған цилиндрмен салыстырған және осы ашылуларын мақтан тұтқаны сонша, құлпытасына цилиндр ішіндегі шарды бейнелеуді өтінген.
Формула: бүйір бетінің ауданы
Цилиндрдің жазбасы — тіктөртбұрыш, оның бір қабырғасы — шеңбердің ұзындығы, екі пи эр, ал екіншісі — биіктік. Сондықтан цилиндрдің эс бүйірі екі пи эр аш-қа тең. Конустың жазбасы — радиусы эль, доғасы екі пи эр болатын сектор, оның ауданы пи эр эль-ге тең. Мұндағы эр — табанның радиусы, аш — цилиндрдің биіктігі, эль — конустың жасаушысы, пи — шамамен үш бүтін жүзден он төртке тең сан, аудан — шаршы бірлікпен. Радиусты екі есе арттырсаң, биіктік немесе жасаушы өзгермегенде бүйір беті де екі есе өседі.
S бок = 2πrh (цилиндр)S бок — бүйір бетінің ауданы, бірл²
π — пи саны ≈ 3,14, —
r — табанның радиусы, бірл.
h — биіктік, бірл.S бок = πrl (конус)S бок — бүйір бетінің ауданы, бірл²
r — табанның радиусы, бірл.
l — жасаушы, бірл.
Формула: конус жазбасының бұрышы
Радиусы эль болатын толық дөңгелектің шеңбер ұзындығы екі пи эль, ал бұрышы үш жүз алпыс градус. Біздің сектордың доғасы тек екі пи эр, яғни толық дөңгелектің эр-дің эль-ден қандай үлесі болса, сондай үлесі. Сондықтан сектордың фи бұрышы үш жүз алпыс градусты эр-ге көбейтіп, эль-ге бөлгенге тең. Мұндағы фи — сектордың градуспен берілген бұрышы, эр — табанның радиусы, эль — жасаушы. Радиус өзгермей, жасаушы ұзарса, конус сүйірленіп, сектор тарылады.
φ = 360° · r / lφ — жазба секторының бұрышы, °
r — конус табанының радиусы, бірл.
l — конустың жасаушысы, бірл.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда радиусы екі, биіктігі төрт болатын цилиндр, ал жанында оның жазбасы тұр, бүйір және толық бетінің аудандары көрсетілген. Сенің міндетің — бүйір бетінің жазбасы дәл жарты дөңгелек болатын конусты таңдау. Конусқа ауыс та ойлан: жарты дөңгелекте неше градус бар және жазба бұрышының формуласы бойынша радиус пен жасаушының қатынасы қандай болуы керек. Өлшемдерді өзгертіп, дененің жанындағы сектордың қалай ашылатынын бақыла. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.