Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Үлкен сандар заңы». Талдап көрейік. Үлкен сандар заңы былай дейді: бір кездейсоқ тәжірибені болжау мүмкін емес, ал көптеген тәжірибелердің орташасы таңғаларлықтай тыныш болады және математикалық күтімге жақындайды. Кафені елестет: келесі келуші не тапсырыс беретінін ешкім білмейді, бірақ бір айда қанша кофе кететінін қожайын әжептәуір дәл біледі. Кездейсоқтық жалғыз болғанда қыңыр, ал топ ішінде тілалғыш.
Бұл не үшін керек?
Бұл заңға сақтандыру компаниялары, зауыттардағы сапаны бақылау, сауалнамалар және дәрілерді клиникалық сынау сүйенеді. Нейрожелі миллиондаған мысалда оқытылғанда немесе күрделі шаманы бағалау үшін модель кездейсоқ сынамалармен тексерілгенде дәл осы заң жұмыс істейді. Компьютер миллион лақтыруды лезде жасайды, бірақ қанша дерек жеткілікті екенін, іріктеме қай жерде қисайғанын және орташаға сенуге бола ма, жоқ па, соны адам шешуі тиіс. Орташаның қаншалықты жылдам тынышталатынын түсінетін адам ондаған жағдай бойынша дабырайған қорытынды жасамайды және дәлдікті әділ бағалай алады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Ойын сүйегінің әрбір лақтырылуы орташадан біресе жоғары, біресе төмен ауытқиды, ал орталағанда бұл ауытқулар бір-бірін ішінара жояды. Лақтыру неғұрлым көп болса, олар соғұрлым күштірек теңгеріледі, және орташа күтімге барған сайын жақындай түседі. Бірақ ол баяу жақындайды: әдеттегі қателік лақтырулар санынан алынған түбірге пропорционал кемиді. Сондықтан он есе дәлірек болу үшін тәжірибені жүз есе көп жасау керек.
Аздап тарих
Үлкен сандар заңын алғаш рет қатаң түрде швейцариялық математик Якоб Бернулли дәлелдеді, бұл оның «Болжамдар өнері» кітабының басты нәтижелерінің бірі болды. Ал француз табиғат зерттеушісі Жорж Бюффон кездейсоқтықты қолмен тексерген: белгілі әңгіме бойынша, ол тиынды төрт мың қырық рет лақтырған, ал елтаңба екі мың қырық сегіз рет түскен — бұл жартысына өте жақын.
Формула: үлкен сандар заңы
Үстінде сызығы бар икс деп белгіленетін арифметикалық орта икс бірден икс эн-ге дейінгі нәтижелердің қосындысын эн-ге бөлгенге тең. Үлкен сандар заңы эн өскен сайын бұл орташа иксінің математикалық күтіміне, яғни е икске жақындайтынын айтады. Мұнда нөмірлі икс — жеке лақтырудың нәтижесі, яғни ұпайлар, эн — лақтырулар саны, олардың өлшем бірлігі жоқ. Ойын сүйегі үшін күтім бірден алтыға дейінгі сандардың қосындысын алтыға бөлгенге, яғни үш жарымға тең. Эн неғұрлым үлкен болса, орташа үш жарымнан соғұрлым аз ауытқиды, ал жеке лақтырулар бұрынғыдай кездейсоқ болып қала береді.
x̄ = (X₁ + X₂ + … + Xₙ) / n → E(X)x̄ — нәтижелердің арифметикалық ортасы, ұпай
Xᵢ — i-ші лақтырудың нәтижесі, ұпай
n — лақтырулар саны, —
E(X) — математикалық күтім, ұпай
Формула: орташаның ауытқуы
Орташаның күтімнен әдеттегі ауытқуы эн-нен алынған түбірге бөлінген сигмаға тең. Сигма — бір лақтырудың стандартты ауытқуы, жеке нәтижелердің қаншалықты шашыраңқы екенінің өлшемі, ол сол ұпайлармен өлшенеді. Эн-нен алынған түбірге бөлу орталағанда кездейсоқ қателіктердің жойылатынын, бірақ лезде емес екенін көрсетеді. Егер лақтырулар санын төрт есе арттырсақ, ауытқу екі есе кемиді, ал оны он есе азайту үшін лақтыру жүз есе көп болуы керек. Графикте бұл күтім сызығының айналасында баяу тарылатын шұңқыр ретінде көрінеді.
Δ ≈ σ / √nΔ — орташаның E(X)-тен әдеттегі ауытқуы, ұпай
σ — бір лақтырудың стандартты ауытқуы, ұпай
n — лақтырулар саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда график тұр: көлденеңінен логарифмдік осьте лақтырулар саны, лақтыру барысында сызылатын орташа сызығы, үш жарымға тең күтім сызығы, плюс-минус оннан бір дәліз және әдеттегі шашырауды көрсететін шұңқыр. Қазір әлі бірде-бір лақтыру жасалған жоқ. Ойын сүйегін лақтырып, орташаның алдымен қалай секіретінін, содан кейін қалай тынышталып, күтім сызығына жабысатынын бақыла. Саған орташа дәліздің ішінде болатындай етіп кемінде мың лақтыру жасау керек, және формуланың көмегімен лақтырулар саны көп болғанда мұның неге дерлік сөзсіз шығатынын ойлан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.