Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Дискриминант: неше түбір бар?». Талдап көрейік. Досыңа доп лақтырып жатырсың деп елестетші: доп жоғары ұшады, ауада ақырын иіліп, тура қолына түседі, сөйтіп парабола тәрізді із сызады. Квадрат теңдеу дәл осындай жұмсақ доға тәрізді сызықтарды сипаттайды. Бұл теңдеудің түбірлерін табу дегеніміз — траектория жер деңгейіне жанасатын не оны қиып өтетін нүктелерді дәл анықтау.
Бұл не үшін керек?
Квадрат теңдеулер SpaceX компаниясының ғарыш кемелерінің баллистикалық траекторияларын, дрондардың ұшу динамикасын және ең жаңа микрочиптердің линзаларындағы жарықтың таралуын есептеудің негізінде жатыр. Алдағы он жылда жасанды интеллект осындай миллиондаған есепті секундтың үлесінде лезде шешуді өз мойнына алады. Алайда шартты тұжырымдайтын, физикалық шектеулерді қоятын және робот қай жерге қауіпсіз қонуы керек екенін түсінетін — дәл адам. Параболалар математикасын анық түсінетін маман ақылды алгоритмдерге әрқашан міндет қойып, олардың нәтижесін нақты өмірде бақылап отырады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Квадрат теңдеудің графигі түбі төмен қараған немесе төңкерілген тегіс тостағанға ұқсайды. Егер бұл тостаған көлденең осьтен төмен батса, оның жиектері сызықты екі жерден қиып, екі шешім береді. Егер оны тек ең төменгі нүктесі ғана сызыққа тиетіндей етіп көтерсек, шешім жалғыз қалады. Ал тостаған осьтің үстінде ауада ілініп тұрса, қиылысу мүлдем болмайды, және теңдеудің нақты түбірлері болмайды.
Аздап тарих
Квадрат теңдеулерге ұқсас есептерді осыдан төрт мың жыл бұрын жер телімдерін бөлгенде вавилондықтар-ақ шеше білген. Бірақ оларды шешудің қатаң әрі жүйелі ережелерін тоғызыншы ғасырда Бағдаттың көрнекті ғалымы Мұхаммед әл-Хорезми жасады. Оның әйгілі трактаты «алгебра» деген сөздің өзіне бастау берді және бүкіл әлемде адамдар белгісіз шамаларды қалай табатынын ғасырлар бойы айқындап берді.
Формула: дискриминант
«Дискриминант» деген сөздің өзі «ажыратушы» деген мағынаны беретін латын сөзінен шыққан, өйткені бұл сан түбірі бар теңдеулерді түбірі жоқ теңдеулерден алдын ала ажыратып береді. Мұғалім бұл формуланы былай оқиды: дэ тең бэ квадрат минус төртті а-ға және цэ-ға көбейткенге. А, бэ және цэ әріптері — графиктің пішіні мен орнын анықтайтын теңдеудің коэффициенттері, олардың өлшем бірлігі жоқ. Егер дискриминанттың шыққан мәні нөлден қатаң үлкен болса, парабола осьті екі рет қиып өтеді. Егер дискриминант нөлге тең болса, жанасу нүктесі біреу ғана, ал ол теріс болса, график оське мүлдем жетпейді.
D = b² − 4acD — дискриминант, —
a — бірінші коэффициент, —
b — екінші коэффициент, —
c — бос мүше, —
Формула: теңдеудің түбірлері
Дискриминант белгілі болғанда параболаның оспен қиылысу нүктелерінің өзін әмбебап ереже бойынша табады. Дауыстап оқығанда формула былай естіледі: икс тең бөлшекке, оның алымында минус бэ плюс-минус дэ-дан алынған түбір, ал бөлімінде екі көбейтілген а. Плюс-минус таңбасы параболаның ортасынан солға және оңға бірдей қашықтыққа шегініп, екі түрлі түбірге баратынымызды көрсетеді. Мұндағы икс — көлденең осьтегі қиылысу нүктесінің координатасы. Дискриминант ұлғайған сайын түбірлер бір-бірінен алыстай түседі, ал дискриминант нөлге тең болғанда түбір дәл біреу ғана қалады.
x = (−b ± √D) / (2a)x — теңдеудің түбірі, —
b — екінші коэффициент, —
D — дискриминант, —
a — бірінші коэффициент, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда сенің алдыңда төбесі бір және минус төрт координаталы нүктеде орналасқан парабола салынған, ол көлденең осьті екі нүктеде қиып өтеді. Параболаның төбесін тышқан курсорымен ұстап, оны тік бағытта жоғары және төмен жылжытып көр. Сенің міндетің — графиктің үш түрлі күйін алу: екі қиылысу нүктесі бар, бір жанасу нүктесі бар және оспен мүлдем қиылыспайтын күй. Төбені жылжытқанда панельде теңдеудің коэффициенттері мен дискриминанттың таңбасы қалай өзгеретініне назар аудар. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, менен кез келген нәрсені сұра, міндетті түрде көмектесіп, бәрін түсіндіріп беремін. Уайымдама, сенің бәрі де қолыңнан келеді!