Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Таңбалы сандармен амалдар». Талдап көрейік. Лифтті елестет: үш қабат көтерілу — жоғары қадам, екі қабат түсу — төмен қадам, ал нөлден төменгі қабаттар — жерасты тұрағы. Теріс сандармен амалдар — түзу бойымен қозғалыс: оң санды қосу — оңға қадам басу, терісті қосу — солға қадам басу.
Бұл не үшін керек?
Оң және теріс сандар — машиналардың күнделікті жұмысы: электромобиль батареясының зарядталуы мен разрядталуы, әрі-бері ағатын тоқ, ұшқышсыз аппараттың үдеуі мен тежелуі, компанияның пайдасы мен шығыны. Нейрожелілерде миллиардтаған салмақ плюс та, минус та болады, ал бүкіл оқыту — оларды қосу мен көбейту. Компьютер таңбада қателеспейді, бірақ есептегі минустың нені білдіретінін және нәтиженің шындыққа жанасатынын адам түсінуі керек. Бұл инженерлерге, бағдарламашыларға, қаржыгерлерге және жасанды интеллекттің жұмысын тексеретіндердің бәріне керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Таңбалары бірдей сандарды қосқанда біз бір жаққа қарай қадам басамыз, сондықтан модульдер қосылады, ал таңба ортақ болып қалады. Таңбалары әртүрлі болса, қадамдар бірін-бірі жояды: үлкен модульден кішісін аламыз да, күштірегінің таңбасын қоямыз. Азайту қосуға айналады: санды азайту — оған қарама-қарсы санды қосу деген сөз, ал минусты азайту — оңға қадам басу. Көбейту мен бөлуде модульдерді көбейтеміз немесе бөлеміз, ал таңбалар бірдей болса — плюс, әртүрлі болса — минус шығады.
Аздап тарих
Теріс сандарды алғашқылардың бірі болып қытай математиктері қолдана бастады: ежелгі «Тоғыз кітаптағы математика» трактатында оң сандарды қызыл таяқшалармен, ал терістерін қара таяқшалармен белгілеген. Үнді математигі Брахмагупта жетінші ғасырда олармен амал жасау ережелерін қарыз бен мүлікпен амал ретінде сипаттады. Ал Еуропада оларды ұзақ уақыт «жалған» деп атап, толық мойындағанына көптеген ғасырдан кейін ғана келді.
Формула: азайту
Сабақтың басты ережесі: а минус бэ а плюс минус бэ-ға тең. Неліктен олай: азайту — қадамды болдырмау, ал қадамды дәл сондай қадамды кері жаққа жасап, яғни қарама-қарсы санды қосып болдырмауға болады. Мұндағы а мен бэ — кез келген сандар, оң немесе теріс. Мысал: екі минус минус үш екі плюс үшке, яғни беске тең. Бэ неғұрлым кішірейсе, яғни минусқа қарай неғұрлым алыстаса, а минус бэ айырмасы соғұрлым үлкейеді.
a − b = a + (−b)a — азайғыш, —
b — азайтқыш, —
−b — b санына қарама-қарсы сан, —2 − (−3) = 2 + 3 = 5−3 — теріс азайтқыш, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда түзу тұр, онда амал бағыттауыштармен көрсетілген, қазір қосу таңдалған: а минус алтыға, бэ минус екіге тең, ал бағыттауыштар нәтижені минус сегізге алып кетеді. Алдымен амалды азайтуға ауыстырып, бағыттауыштардың қалай өзгергенін қара. Сенің міндетің — екі санды да теріс күйінде қалдырып, бірақ оларды а минус бэ айырмасы оң болатындай етіп таңдау. Кеңес ережеде: азайтуды қарама-қарсы санды қосумен алмастыр да, сонда екі санның қайсысы нөлден алысырақ болуы керек екенін ойла. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.