Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Қарсы қозғалыс және қуып жету». Талдап көрейік. Көз алдыңа елестет: сен және досың бір көшемен бір-біріңе қарсы келе жатырсыңдар — араларыңдағы қашықтық тек сен ғана жүргендегіден екі есе жылдам азаяды. Ал егер досың қашып бара жатса, сен оны қуып келе жатсаң, сендер өте баяу жақындасасыңдар — тек сенің жылдамырақ екенің есебінен ғана. «Қарсы қозғалыс» және «қуып жету» есептері дәл осы туралы — қозғалып бара жатқан екеуінің арасындағы қашықтық қаншалықты жылдам өзгереді.
Бұл не үшін керек?
SpaceX ғарыш кемесі немесе «Союз» Халықаралық ғарыш станциясымен түйіскенде, инженерлер қуып жету есебін шығарады: кеме станцияны орбита бойымен қуып жетеді және оған өте баяу жақындауы керек. Пилотсыз автокөліктер мен бейімделгіш круиз жүйелері алдындағы көлікпен жақындасу жылдамдығын үнемі есептейді, әуе диспетчерлері ұшақтардың тым жылдам жақындаспауын қадағалайды, ал қоймалардағы роботтар бір-бірін дәл осы ережелермен айналып өтеді. Компьютер сандарды формулаға қояды, бірақ кім кімді қуып жетіп жатқанын, басында қандай қашықтық болғанын және алгоритм қателеспегенін түсіну — адамның ісі. Мұндай мамандар навигацияда, авиацияда, ғарышта және робототехникада керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Екеуі бір-біріне қарсы қозғалғанда, әр сағат сайын олардың арасындағы қашықтық бірден екі жылдамдыққа да азаяды — бұл жақындасу жылдамдығы. Егер олар қарама-қарсы жаққа қарай алыстаса, қашықтық жылдамдықтардың қосындысына дәл солай өседі — бұл алыстау жылдамдығы. Ал біреуі екіншісін бір бағытта қуып келе жатқанда, қашықтық тек жылдамдықтардың айырмасына ғана қысқарады. Егер біреуі ертерек шықса, алдымен екіншісі шыққанға дейін ол қанша жол жүріп үлгергенін анықтау керек — қуып жетуге тура келетін қашықтық осы.
Аздап тарих
Қуып жету туралы есептер — математикадағы ең көне есептердің бірі. Шамамен екі мың жыл бұрын құрастырылған ежелгі қытайлық «Математикалық өнер туралы тоғыз тарау» жинағында жылдам және баяу жаяу жүргінші туралы есептер бар: біреуі ертерек шығады, ал екіншісі оны қуып жетеді. Содан бері мұндай есептер бүкіл әлемде оқулықтан оқулыққа көшіп жүр.
Формула: кездесу уақыты
Егер екеуі бір-біріне қарсы жүрсе, әр сағат сайын олардың арасындағы қашықтық біріншісінің жолына да, екіншісінің жолына да, яғни жылдамдықтардың қосындысына азаяды. Демек, олардың қашан кездесетінін білу үшін бүкіл қашықтықты осы қосындыға бөлу керек: тэ тең эс бөлінген вэ бір мен вэ екінің қосындысына. Мұнда эс — олардың арасындағы бастапқы қашықтық, километрмен, вэ бір мен вэ екі — олардың жылдамдықтары, сағатына километрмен, ал тэ — кездескенге дейінгі уақыт, сағатпен. Егер біреуі болса да жылдамырақ жүрсе, жылдамдықтардың қосындысы өседі де, кездесу ертерек болады. Егер екеуі қарама-қарсы жаққа қарай алыстаса, сол жылдамдықтар қосындысын уақытқа көбейтсең, олардың арасындағы қашықтық шығады.
t = s / (v₁ + v₂)t — кездескенге дейінгі уақыт, сағ
s — қатысушылар арасындағы бастапқы қашықтық, км
v₁ — біріншісінің жылдамдығы, км/сағ
v₂ — екіншісінің жылдамдығы, км/сағ
Формула: қуып жету уақыты
Екеуі бір бағытта жүргенде, қуып келе жатқан әр сағат сайын тек жылдамдықтардың айырмасын ғана жеңіп алады: өз жолы минус алда келе жатқанның жолы. Сондықтан қуып жету уақыты олардың арасындағы қашықтықты осы айырмаға бөлгенге тең: тэ тең дэ бөлінген вэ екі мен вэ бірдің айырмасына. Мұнда дэ — қуып жету басталған сәттегі қатысушылар арасындағы қашықтық, километрмен, вэ екі — қуып келе жатқанның жылдамдығы, вэ бір — алда келе жатқанның жылдамдығы, екеуі де сағатына километрмен. Жылдамдықтардың айырмасы неғұрлым үлкен болса, қуып жету соғұрлым тез аяқталады, ал жылдамдықтар тең болса, ешқашан қуып жете алмайсың. Сағат бойынша кездесу уақыты — екіншісінің шыққан уақыты қосу қуып жету уақыты.
d = v₁ · t₀d — қуып жету басталғандағы алшақтық, км
v₁ — алда келе жатқанның жылдамдығы, км/сағ
t₀ — ол қаншалықты ерте шыққаны, сағt = d / (v₂ − v₁)t — қуып жету уақыты, сағ
d — қуып жету басындағы қашықтық, км
v₂ — қуып келе жатқанның жылдамдығы, км/сағ
v₁ — алда келе жатқанның жылдамдығы, км/сағ
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Схемада километрлік шкаласы бар жол, қазір «Қуып жету» сценарийі қосулы: автобус Астанадан таңғы сегізде сағатына алпыс километр жылдамдықпен шығады, ал автокөлік Астанада тұр және оның артынан сағат тоғызда сағатына тоқсан километр жылдамдықпен шығады. Алдымен жақындасу жылдамдығының үш батырмасының бірін таңда — бір бағытта жүргенде жылдамдықтарды қосу керек пе, әлде азайту керек пе, ойлан. Содан кейін сағат жүгіртпесін жылжытып, жолдың үстіндегі жақшаға қара: дәл қазір олардың арасында неше километр бар. Бірінші сағатта автобус қанша алшақтап үлгеретінін және қуып жетуге қанша уақыт кететінін есепте де, сағатты дәл автокөлік автобусты қуып жететін сәтке қой. Жаттығып көргің келсе, «Қарсы қозғалыс» және «Қарама-қарсы жаққа» сценарийлеріне де кіріп шық. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.