Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Құн, тарифтер және қаптамалар». Талдап көрейік. Азық-түлік сатып алған сайын, телефонға ақы төлегенде немесе ата-анаңа жөндеуге көмектескенде сен кішкентай математикалық есеп шығарасың. Сатып алған заттың құны қанша, қайтарым қанша болады, бүкіл еденге жету үшін ламинаттың неше қорабын алу керек. Барлығы үш қадаммен шешіледі: не белгілі, нені табу керек және бірі екіншісімен қандай амалмен байланысқан.
Бұл не үшін керек?
Мұндай есептеулер экономиканың өте үлкен бөлігінің негізінде жатыр: құрылысшылар смета жасайды, интернет-дүкендер себет пен жеңілдіктерді есептейді, байланыс операторлары тарифтер ойлап табады, ал қоймалар неше қорап тапсырыс беру керектігін шешеді. Жасанды интеллект смета жасап, тарифтерді салыстыра алады, бірақ есепті дұрыс қою — қаптамалар тек тұтастай сатылатынын, пакеттен тыс минуттардың бөлек тұратынын ескеру — және орынсыз жауапты байқау адамның ісі. Инженерлер, кәсіпкерлер, логистер және отбасы бюджетін жүргізетін кез келген ересек адам күн сайын осы шеберлікке сүйенеді. Мұқият есептейтін адам өзінің де, басқалардың да ақшасы мен уақытын үнемдейді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Сатып алынған заттың құны бағаны санға көбейткенге тең, ал қайтарым — төленген ақша минус құн. Тарифте абоненттік төлем төленеді және бөлек — тек пакеттен асып кеткені үшін ғана. Қаптамаларды есептегенде алдымен барлығы қанша керек екенін, мысалы еденнің ауданын табады да, оны бір қаптама беретін шамаға бөледі. Қаптамалар тұтастай сатып алынатындықтан, кез келген қалдық тағы бір қорапты білдіреді: жоғары қарай дөңгелектейміз. Ал егер неше толық қорап шығатынын сұраса, төмен қарай дөңгелектейміз.
Аздап тарих
Жазу көп жағынан тауарларды санаудан пайда болды. Месопотамияның ең көне саз тақташалары — өлең де, аңыз да емес, шаруашылық жазбалары: қоймаға неше қап астық, неше бас мал, неше құмыра май қабылданғаны және жұмысшыларға берілгені. Адамдар жазуды көп жағынан санау қажет болғандықтан үйренді.
Формула: құн
Егер бір зат белгілі бір баға тұрса, бірнеше бірдей зат сонша есе қымбат тұрады: құн бағаны санға көбейткенге тең. Былай оқимыз: эс тең цэ көбейтілген эн, мұнда цэ — бір дананың немесе бір килограмның бағасы, теңгемен, эн — саны, ал эс — құны, бұл да теңгемен. Қайтарым — төленген сома минус барлық сатып алынған заттың құны. Екі есе көп сатып алсаң, құн екі есе өседі, ал қайтарым азаяды. Тарифтерде дәл осы ереже тек пакеттен тыс минуттарға қолданылады және абоненттік төлемге қосылады.
С = ц · nС — сатып алынған заттың құны, тг
ц — бір бірліктің бағасы, тг
n — саны, дана немесе кгсдача = заплатили − Ссдача — қанша қайтарып береді, тг
заплатили — сатушыға берілген сома, тг
С — сатып алынған заттың құны, тг
Формула: қораптар саны
Тікбұрышты еденнің ауданы ұзындықты енге көбейткенге тең: эс тең а көбейтілген бэ, шаршы метрмен. Неше қорап керек екенін білу үшін еденнің ауданын бір қорап жабатын ауданға бөлеміз: эн тең эс бөлінген эс бір, және нәтижені жоғары қарай дөңгелектейміз. Мұнда а мен бэ — бөлменің ұзындығы мен ені, метрмен, эс бір — бір қораптың ауданы, шаршы метрмен, ал эн — қораптар саны. Жоғары қарай дөңгелектейміз, өйткені қорапты жартылай сатып алуға болмайды: сегіз және қалдық шықса, сегіз қорап жетпейді. Бөлме үлкейсе, қорап көбірек керек болады, ал бір қорап үлкенірек ауданды жапса, азырақ керек болады.
S = a · bS — еденнің ауданы, м²
a — бөлменің ұзындығы, м
b — бөлменің ені, мn = S / S₁ (округлить вверх)n — қораптар саны, дана
S — еденнің ауданы, м²
S₁ — бір қорап жабатын аудан, м²
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда төрт жарым метрге төрт метр бөлменің жоспары — жарты метр сайын торы бар жоғарыдан көрініс, оң жақта ламинат қорабы тұрған дүкен сөресі және чек. Алдымен бөлменің ауданын тап және оған бір қораптың ауданы неше рет сыятынын шамала. Содан кейін «+ қорап» батырмасымен немесе сөредегі қорапты басып, қораптарды қос және жолақтардың еденге қалай төселетінін қара: жабылмаған бөлігі қызылмен жазылған, ал чекте қораптар саны, олардың ауданы және құны көрінеді. Бүкіл еденді артық қорапсыз жабу керек, ал егер асыра қосып қойсаң, «− қорап» батырмасы біреуін алып тастайды. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.