Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Кері функция». Талдап көрейік. Құпия құлпы бар сандықшаны елестетші: кілтті оңға бұрау қақпақты мықтап жабады, ал дәл сондай қимыл солға механизмді бастапқы қалпына қайтарады. Математикада кері функция дәл солай жұмыс істейді — бұл есептеулерді кері айналдырып, дайын нәтиже бойынша бәрі басталған санды қалпына келтірудің мүлтіксіз тәсілі.
Бұл не үшін керек?
Инженерлер ғарыштық манипуляторларды, медициналық хирург-роботтарды немесе ұшқышсыз аппараттарды баптағанда, үнемі кері есепті шешеді: кеңістіктегі керекті нүктені біле отырып, әр топсаның нақты бұрылу бұрыштарын есептейді. Жасанды интеллект жүйелері терабайттаған есептеулерді лезде орындайды, бірақ міндет қою, физикалық шектеулерді белгілеу және кері траекторияның нақты әлемде жүзеге асатын-аспайтынын түсіну — адамның ісі. Функционалдық байланыстарды терең түсінетін мамандар ақпаратты қорғауға арналған криптографияда, компьютерлік томографияда және болашақтың аса дәл датчиктерін жобалауда алмастырғысыз.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Кәдімгі функция кірісте санды қабылдап, оны нақты ереже бойынша нәтижеге айналдырады. Кері функция кіріс пен шығыстың орнын ауыстырады: ол алынған нәтижені алып, бастапқы санды қайтарады. Мұндай кері жүріс мүмкін болуы үшін әр нәтижеге қатаң бір ғана бастапқы аргумент сәйкес келуі керек, ал геометриялық тұрғыдан кері функцияның графигі диагональ сызық бойымен қойылған айнадағы шағылыс сияқты көрінеді.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырда әйгілі математик Леонард Эйлер функцияның қатаң ұғымын алғаш енгізіп, тура және кері процестердің бір-бірімен қаншалықты тығыз байланысты екенін көрсетті. Ол әлемге түбір алу мен дәрежеге шығару, көбейту мен бөлу сияқты, бытыраңқы айлалар емес, симметрияның ортақ заңына бағынатын өзара кері амалдардың біртұтас жұптары екенін түсіндірді.
Формула: кері сызықтық функция
Бұл тәуелділік бастапқы шаманы нәтиже арқылы өрнектеп, содан кейін жаңа график салу үшін олардың атауларының орнын ауыстырғанда шығады. Дауыстап ереже былай оқылады: игрек тең икс пен бірдің айырмасын екіге бөлгенге. Мұнда икс кері функцияның аргументі болып табылады, ал игрек оның мәнін көрсетеді, екі шаманың да өлшемі жоқ. Егер икстің мәнін арттырсақ, игректің мәні де бірқалыпты өседі, бірақ дәл екі есе баяу. Екіге бөлу бұрынғы көбейтуді дәл өтеп, бізді бастапқы күйге қайтарады.
y = (x − 1) / 2y — кері функцияның мәні, —
x — кері функцияның аргументі, —
Формула: Фаренгейт шкаласынан аудару
Егер өлшеулер бастапқыда Фаренгейт термометрімен жүргізілсе, бұл формула мәнді үйреншікті Цельсий градустарымен қайтарады. Ол былай айтылады: цэ тең эф пен отыз екінің айырмасын бір бүтін оннан сегізге бөлгенге. Цэ әрпі Цельсий шкаласы бойынша температураны, ал эф әрпі Фаренгейт бойынша температураны білдіреді. Егер Фаренгейт шкаласы бойынша температура көтерілсе, Цельсий бойынша мән де қатаң пропорционал түрде артады. Отыз екіні азайту екі шкаланың нөлдері арасындағы бастапқы айырмашылықты жояды, ал бөлу бөліктердің шынайы қадамын қалпына келтіреді.
C = (F − 32) / 1.8C — Цельсий бойынша температура, °C
F — Фаренгейт бойынша температура, °F
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда түзу сызық және оның диагональға қатысты айналық шағылысы салынған. Алдымен бастапқы графиктен дәл бес пен екі координаталарына шағылысатын нүктені тап — айналық ауысуда координаттардың орны қалай ауысатынын еске түсір. Содан кейін параболаның оң тармағын зерттеп, шағылыстың көмегімен төрттен алынған түбірдің мәнін тап. Осыдан кейін температура графиктеріне өтіп, диагональда екі шкаланың көрсеткіштері толық сәйкес келген қиылысты тап. Соңында кері функцияға көшкенде графиктің қандай міндетті қасиеті функцияны көп мағыналылықтан құтқаратыны туралы сұрақты ойлап көр. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.