Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Сызықтық теңдеулер». Талдап көрейік. Мінсіз тепе-теңдікте қатып тұрған екі табақты көне дәріхана таразысын елестетші. Бір табақта салмағы белгісіз бірдей жабық қорапшалар мен екі кішкене кір тасы жатыр, ал екіншісінде — дәл сондай қорапшалар мен бір уыс ауыр жүктер. Сызықтық теңдеу — дәл осындай таразының математикалық жазбасы, мұндағы басты мақсатымыз — бір құпия қорапшаның салмағы қанша екенін анықтау.
Бұл не үшін керек?
Теңдеу құрып, оны шеше білу бүкіл қазіргі инженерияның негізінде жатыр: СпейсИкс ғарыш кемелерінің траекторияларын есептеуден бастап, жасанды интеллектке арналған алып дата-орталықтардағы энергия тұтынуды теңестіруге дейін. Күрделі теңдеулер жүйесін секундтың бір бөлігінде ақылды алгоритм есептесе де, физикалық есепті математика тіліне дұрыс аударып, жауаптың табиғат заңдарына қайшы келмейтінін тексеруге тиісті — адам. Тепе-теңдік пен теңдіктің қалай сақталатынын түсіну сәулетші мен жобалаушының логикасын дамытады. Таңбалардың артындағы логиканы көре білетіндер машиналарға әрқашан міндет қойып, болашақ технологияларды басқаратын болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Теңдеулердің басты құпиясы өте қарапайым: екі бөлігімен де дәл бірдей әрекет жасасаң, теңдік бұзылмайды. Екі жақтан да бірдей заттарды алып тастай аласың, тең салмақ қоса аласың немесе әр табақтағыны бірдей есе азайта аласың. Екі жақтан артықты қадам-қадаммен алып тастай отырып, біз бір табақта жалғыз белгісіз қорапша, ал екіншісінде оны теңестіретін жүктердің дәл саны қалуына қол жеткіземіз.
Аздап тарих
«Алгебра» деген сөздің өзі мың жылдан астам бұрын ұлы ғалым Мұхаммед әл-Хорезмидің арқасында пайда болды. Өзінің әйгілі трактатында ол «әл-жабр» амалын сипаттады, бұл сөзбе-сөз «толықтыру» немесе тепе-теңдікті қалпына келтіру дегенді білдіреді. Ол осылай қосылғыштарды таңбасын өзгертіп, теңдеудің бір бөлігінен екінші бөлігіне көшіруді атады да, бытыраңқы арифметикалық жұмбақтарды қатаң әрі жүйелі ғылымға айналдырды.
Формула: сызықтық теңдеудің түбірі
Кез келген сызықтық теңдеуді қарапайым амалдар арқылы ұқыпты түрге келтіруге болады: белгісізге көбейтілген коэффициент белгілі санға тең. Әріппен жазғанда бұл былай естіледі: а көбейту икс тең бэ. Белгісіз икс көбейткішін табу үшін бэ көбейтіндісін белгілі а көбейткішіне бөлу керек. Бұл ретте а коэффициенті ешқашан нөлге тең болмауы тиіс, өйткені математикада нөлге бөлуге болмайды. Егер а коэффициентін өзгертпей, бэ санын арттырсақ, икстің мәні де пропорционал түрде өседі.
a · x = ba — белгісіздің алдындағы коэффициент, —
x — белгісіз айнымалы, —
b — теңдеудің бос мүшесі, —x = b / ax — теңдеудің түбірі, —
b — бос мүше, —
a — белгісіздің алдындағы коэффициент, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда алдыңда мінсіз тепе-теңдікте тұрған виртуал табақты таразы бар: сол жақ табақта салмағы белгісіз бес қорап пен екі бірлік кір тасы, ал оң жақ табақта — дәл сондай екі қорап пен он төрт кір тасы тұр. Сенің міндетің — қатаң симметриялы әрекет етіп, бір табақта дәл бір қорап қалатындай етіп оны босату, ал таразының тілі нөлде қалуы керек. Екі табақтан бірден қанша бірдей қорапты еш зиянсыз алып тастауға болатынын ойлан, содан кейін әр жақтан артық бірлік кір тастарын ал. Соңында бір ғана қораптың нақты салмағын білу үшін екі бөлікті де бөлу амалын қолдан. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.