Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Жанама». Талдап көрейік. Тегіс асфальтпен бірқалыпты домалап келе жатқан велосипедтің дөңгелек доңғалағын елестет. Әр сәтте доңғалақ жолдан өтіп кетпей де, ауада ілініп тұрмай да, жерге тек бір ғана нүктеде жанасады. Бұл доңғалақ үшін асфальт сызығы дәл жанама болып табылады — шеңберге тек бір рет жанасатын түзу.
Бұл не үшін керек?
Жанамалардың қасиеттері жүргізушісіз автомобильдер мен роботтардың навигациясының негізінде жатыр: дөңгелек кедергіні бірқалыпты айналып өту үшін автопилот траекторияны дәл жанама түзу бойымен құрады. Ғарыштық инженерияда ғаламшарлардың орбитасына шығатын аппараттардың траекторияларын есептеу жанасу геометриясына сүйенеді. Жасанды интеллект сандық есептеулерді тамаша оңтайландырады, бірақ дұрыс геометриялық шектеулерді енгізу және маневрдің нақты әлемдегі қауіпсіздігін тексеру тек заңдардың мәнін түсінетін инженердің қолынан келеді. Жанамалар геометриясы тісті берілістерді, телескоп айналарын және қазіргі оптиканың элементтерін жобалауға көмектеседі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бәрі шеңбердің центрінен түзуге дейінгі қашықтыққа байланысты: егер ол радиустан кіші болса, түзу шеңберді екі нүктеде қиып өтеді, ал үлкен болса — жанынан өтіп кетеді. Бірақ бұл қашықтық радиусқа дәл тең болғанда, түзу шеңберге дәл бір нүктеде тиеді. Осы сәтте жанасу нүктесіне жүргізілген радиус жанамаға қатаң тік бұрыш жасап тұрады. Егер бір сыртқы нүктеден осындай екі жанама жүргізсе, олардың жанасу нүктелеріне дейінгі кесінділері мүлдем бірдей болып шығады.
Аздап тарих
Біздің дәуірімізге дейінгі үшінші ғасырда-ақ ежелгі грек математигі Пергалық Аполлоний конустық қималар туралы іргелі еңбек жазып, онда шеңберлер мен басқа қисықтарға жүргізілген жанамаларды зерттеді. Оның заманауи аспаптарсыз жасалған қатаң геометриялық дәлелдеулері замандастарын таң қалдырып, Евклидтің «Негіздерімен» қатар классикалық геометрияның іргетасына айналды.
Формула: жанама кесіндісінің ұзындығы
Жанама радиусқа қатаң перпендикуляр болғандықтан, сыртқы нүктеден шеңбер центріне дейінгі кесінді, радиустың өзі және жанама кесіндісі тікбұрышты үшбұрыш құрайды. Бұл үшбұрышта центрден сыртқы нүктеге дейінгі қашықтық гипотенуза болады, ал радиус пен жанама кесіндісі катеттер болып табылады. Пифагор теоремасы бойынша жанама кесіндісінің ұзындығы сыртқы нүктеге дейінгі қашықтықтың квадраты мен радиус квадратының айырмасынан алынған квадрат түбірге тең. Жанама кесіндісінің шамасы пэ ка деп белгіленеді және сантиметрмен немесе метрмен өлшенеді, о пэ қашықтығы — сол бірліктермен, эр радиусы да — солармен. Егер бастапқы нүктені шеңберден алысырақ жылжытса, жанама кесіндісі ұзарады.
PK = √(OP² − r²)PK — жанама кесіндісінің ұзындығы, см
OP — центрден P нүктесіне дейінгі қашықтық, см
r — шеңбердің радиусы, см
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір алдыңда торкөзді торда центрі координаталар басында және радиусы үш сантиметр болатын шеңбер орналасқан, ал сәл оң жақта центрден бес сантиметр қашықтықта пэ нүктесі жатыр. Бұл нүкте арқылы түзу сызық өтіп тұр, бірақ әзірге ол шеңберді екі жерде қиып өтеді, өйткені центрден оған дейінгі қашықтық радиустан кіші. Сенің міндетің — бұл түзуді пэ нүктесінің айналасында шеңбермен дәл бір ғана ортақ нүктесі қалғанша бірқалыпты бұру. Алдымен бір жанаманы тап, содан кейін түзуді екінші жаққа бұрып, екіншісін тап. Пэ нүктесінен жанасу нүктелеріне дейінгі алынған кесінділерді өлшеп, формуланың көмегімен олардың төрт сантиметрге тең екеніне көз жеткіз. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.