Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Модулі бар теңсіздіктер». Талдап көрейік. Модулі бар теңсіздік қандай нүктелер белгілі бір нүктеден берілген қашықтықтан жақынырақ немесе алысырақ жатқанын сұрайды. Қараңғы көшенің ортасындағы шамды елестет: он метрден жақын нәрсенің бәрі жарық — бұл бір кесінді, ал одан алысы — екі жағындағы екі қараңғы құйрық.
Бұл не үшін керек?
Кез келген дерлік техникалық норма — модулі бар теңсіздік: деректер орталығы желісіндегі кернеу рұқсат етілгеннен артық ауытқымауы керек, электромобиль аккумуляторының температурасы белгілі бір дәлізде ұсталуы керек, ал чип бөлшегінің өлшемі — рұқсат етілген ауытқу шегінде. Роботтар мен пилотсыз аппараттарды басқару жүйелері ауытқудың шекарадан шығып кетпегенін үнемі тексереді. Жасанды интеллект миллиондаған нұсқаны сұрыптай алады, бірақ дұрыс шекараларды қою және олардың нақты өмірде нені білдіретінін түсіну — адамның жұмысы. Мұндай шарттарды аралықтарға оңай аударатын адам инженерияда, медицинада және деректерді талдауда керек болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Модуль саннан кіші болса, нүктелер центрге осы қашықтықтан жақынырақ жатады, ал жауап — центрдің айналасындағы бір аралық. Модуль саннан үлкен болса, нүктелер алысырақ жатады, ал жауап — әртүрлі жаққа кететін екі сәуле. Қатаң таңбада ұштары кірмейді және түзуде ойылған нүкте болады, қатаң емес таңбада кіреді және боялған болады. График те көмектеседі: модульдің «құсбелгісі» мен көлденең түзу — құсбелгі түзуден төмен немесе жоғары жатқан икстер керек.
Аздап тарих
Үйреншікті үлкен және кіші таңбаларын ағылшын математигі Томас Хэрриот енгізді, ал олар он жетінші ғасырдың басында, ол қайтыс болғаннан кейін шыққан кітабында басылды. Хэрриот астроном да болған және Айды телескоппен алғашқылардың бірі болып бақылаған. Оның таңбаларына дейін теңсіздіктерді сөзбен жазуға тура келетін.
Формула: модуль саннан кіші
Ереже: икс минус а модулі бэ-дан кіші деген а минус бэ кіші икс кіші а плюс бэ қос теңсіздігімен мәндес. Өйткені айырманың модулі — а нүктесіне дейінгі қашықтық, ал бэ-дан жақын нүктелер а минус бэ-дан а плюс бэ-ға дейінгі маңайда жатады. Мұнда икс — айнымалы, а — центр, бэ — рұқсат етілген қашықтық, оң сан. Мысалы, икс модулі бестен кіші деген икс минус бес пен бестің арасында жатыр дегенді білдіреді. Бэ-ны үлкейтсең, аралық екі жаққа бірдей кеңейеді.
|x − a| < b ⇔ a − b < x < a + bx — айнымалы, —
a — центр, санақ нүктесі, —
b — рұқсат етілген қашықтық, b > 0, —
Формула: модуль саннан үлкен
Кері жағдай: икс минус а модулі бэ-дан үлкен деген икс а минус бэ-дан кіші немесе икс а плюс бэ-дан үлкен дегенмен мәндес. Мұнда центр а-дан бэ-дан алысырақ жатқан нүктелер керек, ал мұндай нүктелер екі жаққа кетеді — екі сәуле шығады. Әріптер сол: икс — айнымалы, а — центр, бэ — қашықтық. Бэ-ны үлкейтсең, сәулелер центрден алыстайды, және олардың арасындағы жауапқа кірмейтін аралық кеңейеді. Таңба қатаң болмаса, сәулелердің ұштары да жауапқа кіреді және тік жақшамен жазылады.
|x − a| > b ⇔ x < a − b или x > a + bx — айнымалы, —
a — центр, санақ нүктесі, —
b — қашықтық, b > 0, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда модулі бар теңсіздік және минус сегізден алтыға дейінгі сандар түзуі, ал оның астында екі қызғылт сары ромбик — А және Бэ шекаралары. Алдымен модуль астындағы өрнектің центрі қай жерде екенін және қандай қашықтық берілгенін тап, сосын ромбиктерді саусағыңмен немесе бағыттауыш батырмалармен керекті орындарға жылжыт. Содан кейін сәйкес келетін аралықты түрт — ол көк түске боялады, — және ұштары кіре ме, жоқ па, соны шеш: шекараны түрту оны боялған немесе ойылған етеді. Төменде сенің жауабың аралықтармен өздігінен жазылады, ал «График» батырмасы өзіңді тексеру үшін құсбелгі мен түзуді көрсетеді. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.