Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Тотықтырғыш және тотықсыздандырғыш». Талдап көрейік. Екі дос тиын алмасып жатыр деп елестет: біреуі береді, екіншісі алады, және әрқайсысының әмиянындағы есеп өзгереді. Тотығу-тотықсыздану реакцияларында атомдар да дәл солай электрондармен алмасады, және олардың тотығу дәрежесі өзгереді. Электрондарды беретінін тотықсыздандырғыш, ал қабылдайтынын тотықтырғыш деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Тотығу-тотықсыздану реакциялары әр аккумулятордың ішінде жұмыс істейді: телефонда, электромобильде, жасанды интеллектке арналған дата-орталықтарды қоректендіретін орасан зор энергия жинақтағыштарда. Отын элементтері, металдарды тоттан қорғау, кеннен металдар алу және тіпті біздің ағзамыздағы жасушалардың тыныс алуы осыларға негізделген. Жасанды интеллект батареяларға арналған жаңа материалдардың мыңдаған нұсқаларын іріктей алады, бірақ реакцияның неге жүретінін түсініп, міндет қойып, нәтижені нағыз зертханада тексере алатын — электрондардың тасымалын түсінетін адам. Осындай түсінігі бар химиктер, батарея инженерлері және материалтанушылар барлық жерде қажет болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Заттағы әр атомның шартты заряды — тотығу дәрежесі бар. Электронның заряды минус бір, сондықтан атом электрон бергенде оның тотығу дәрежесі артады, ал қабылдағанда төмендейді. Электрондар жоғалмайды және жоқтан пайда болмайды: тотықсыздандырғыш қанша берсе, тотықтырғыш дәл сонша қабылдайды. Сондықтан тотығу мен тотықсыздану әрқашан бірге, жұп болып жүреді.
Аздап тарих
«Тотығу» сөзі алғашында жай ғана оттекпен қосылуды білдірді: он сегізінші ғасырда Антуан Лавуазье металдардың жануы мен тоттануын осылай түсіндірді. Он тоғызыншы ғасырдың соңында электрон ашылғанда, ең бастысы оттектің өзі емес, электрондардың ауысуы екені түсінікті болды. Сонда ұғымды кеңейтіп, реакцияда оттек мүлдем болмаса да, электрондарды жоғалтудың кез келгенін тотығу деп атай бастады.
Формула: электрондар балансы
Бұл электрондар әлеміндегі сақталу заңы. Электрондар жоғалмайды және бос жерден пайда болмайды: егер бір атом оларды берсе, екіншісі міндетті түрде оларды алады. Былай оқимыз: берілгендердің эн-і қабылданғандардың эн-іне тең. Берілгендердің эн-і — тотықсыздандырғыш неше электрон бергені, қабылданғандардың эн-і — тотықтырғыш неше алғаны, екі сан да жай данамен есептеледі. Егер тотықсыздандырғыш көбірек электрон берсе, тотықтырғыш та дәл сонша қабылдауға міндетті, әйтпесе реакция теңеспейді.
n(отдано) = n(принято)n(отдано) — тотықсыздандырғыш берген электрондар саны, дана
n(принято) — тотықтырғыш қабылдаған электрондар саны, дана
Формула: тотығу дәрежесі
Бұл формула — зарядтарды жай санау. Әр электрон өзімен бірге минус бір зарядты алып кетеді, сондықтан электрон берген атом дәл соншалықты оңдырақ болады. Былай оқимыз: дельта тэ-дэ эн-ге тең. Дельта тэ-дэ — тотығу дәрежесінің қаншаға өзгергені, бұл өлшем бірлігі жоқ сан, ал эн — атом неше электрон бергені, данамен. Егер атом бір емес, екі электрон берсе, оның тотығу дәрежесі екіге артады, ал тотықтырғышта ол қабылдаған электрондар санына дәл сонша төмендейді.
Δс.о. = n(e⁻)Δс.о. — тотығу дәрежесінің өзгерісі, —
n(e⁻) — берілген электрондар саны, дана
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда мырыштың мыс сульфатымен реакциясы, онда мырыш сульфаты мен мыс түзіледі, ал әр элементтің үстінде реакцияға дейінгі және кейінгі тотығу дәрежелері жазылған. Қазір мырышта нөл, мыста плюс екі, және әлі бірде-бір электрон тасымалданбаған. Тотығу дәрежелері өнімдердегідей болғанша электрондарды атомдар арасында тасымалда, содан кейін рөлдерді бөл: мұнда кім тотықтырғыш, ал кім тотықсыздандырғыш. Кеңес — өзіңе сұрақ қой: кімнің тотығу дәрежесі артса, электрондарды сол береді; барлығы сені үш реакция күтіп тұр. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.