Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Сутек және тазалыққа сынама». Талдап көрейік. Сутек — әлемдегі ең жеңіл газ: ол ауадан он төрт жарым есе жеңіл, сондықтан онымен толтырылған шар өздігінен жоғары ұмтылады. Сутек жанады, ал жанғанда кәдімгі су береді. Бірақ ауамен қоспада ол қауіпті болады: мұндай қоспа күркілдек газ деп аталады және ұшқыннан жарылады.
Бұл не үшін керек?
Сутекті болашақтың отыны деп атайды: жанғанда және отын элементтерінде ол тек су береді, онымен автобустар мен жүк көліктері жүреді, ал «Спейс Шаттл» ғарыш кемесінің қозғалтқыштарына сұйық сутек құйылған. Оны күн және жел энергиясымен суды электролиздеу арқылы алады, тыңайтқыштар мен болат өндірісінде қолданады, онымен электр станцияларындағы үлкен генераторларды салқындатады. Жасанды интеллект желілер мен зауыттарды барған сайын көбірек басқаратын болады, бірақ қауіпсіз сутек қондырғыларын жобалау, ауамен қоспаның неге жарылатынын түсіну және жүйені шынайы жағдайда тексеру — адам инженердің жұмысы. Мұндай мамандар энергетикада, ғарыш саласында және металлургияда керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Зертханада сутекті мырыш пен тұз қышқылынан алады: мырыш сутекті қышқылдан ығыстырады, және газ түтік арқылы шығады. Сутек ауадан жеңіл, сондықтан оны түбі жоғары қаратып төңкерілген сынауыққа жинайды. Газдың алғашқы үлестері аспаптағы ауамен араласқан, сондықтан алдымен тазалыққа сынама жасайды: сынауықты жалынға жақындатады — тұйық шырт еткен дыбыс таза сутекті білдіреді, ал өткір үрген тәрізді дыбыс онда әлі ауа бар екенін айтады. Таза сутекпен қара мыс оксидін қыздыруға болады: сутек одан оттекті тартып алады, оксид қызыл мысқа айналады, ал қабырғаларда су тамшылары пайда болады, сондықтан сутекті тотықсыздандырғыш деп атайды.
Аздап тарих
1766 жылы ағылшын ғалымы Генри Кавендиш металдарды қышқылдарда ерітіп, «жанғыш ауа» деп атаған газды жинады: ол таңғаларлықтай жеңіл болды және оттан лап етіп жанды. Кейін Кавендиш оның жануынан су шығатынын көрсетті. Француз химигі Антуан Лавуазье газға грекше «су тудырушы» дегенді білдіретін атау берді — орысша «водород» сөзі де осыдан шыққан.
Формула: алу және жану
Мырыш — белсенді металл, ол электрондарын оңай береді және сутекті қышқылдан ығыстырады. Бірінші теңдеуді былай оқимыз: мырыш плюс екі аш хлор береді мырыш хлор екі плюс аш екі, жоғары қараған бағдарша — бағдарша сутектің газ болып кететінін білдіреді. Тұз қышқылының алдындағы екі керек, өйткені мырышқа хлордың екі атомы керек, ал қышқылдың әр молекуласында ол біреу. Екінші теңдеу — жану: екі аш екі плюс о екі береді екі аш екі о; сутектің екі молекуласына оттектің бір молекуласы керек, және егер олар сынауықта әлдеқашан араласып тұрса, реакция лезде, жарылыспен жүреді. Мырышқа неғұрлым көп қышқыл тисе, соғұрлым көп сутек бөлінеді, ал сынауықта ауа неғұрлым көп болса, шырт еткен дыбыс соғұрлым өткір болады.
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑Zn — мырыш, —
HCl — тұз қышқылы, хлорсутек, —
ZnCl₂ — мырыш хлориді, —
H₂ — сутек, —2H₂ + O₂ → 2H₂OH₂ — сутек, —
O₂ — оттек, —
H₂O — су, —
Формула: мысты тотықсыздандыру
Қыздырғанда сутек мыс оксидінен оттекті тартып алады, және бұл оттек сутекпен бірге су түзеді. Оқимыз: купрум о плюс аш екі береді купрум плюс аш екі о. Сол жақта мыс оксидінің қара ұнтағы, оң жақта — қызыл мыс және түтіктің суық қабырғаларына тамшы болып шөгетін су. Мұнда сутек тотықсыздандырғыш: ол оттекті алып, металды таза күйінде қайтарады. Қыздырылған оксидтің үстінен неғұрлым көп сутек өтсе, оның соғұрлым көп бөлігі мысқа айналады; бірақ егер сутекте ауа қалса, қыздыру жарылыс тудыруы мүмкін, сондықтан алдымен міндетті түрде тазалыққа сынама жасалады.
CuO + H₂ → Cu + H₂OCuO — мыс(II) оксиді, қара ұнтақ, —
H₂ — сутек, тотықсыздандырғыш, —
Cu — мыс, —
H₂O — су, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда мырыш пен тұз қышқылы бар аспап тұр — қышқыл әзірге жабық, — ал қасында штативте аузы төмен қаратылған қабылдағыш сынауық. Қышқылды беруді аш, газдың алғашқы үлестері неліктен әлі ауамен араласқанын ойлан, сынауықты толтырып, оны жалынға жақында: егер шырт еткен дыбыс өткір, үрген тәрізді болса, сәл күтіп, таза сутектің тұйық дыбысын естігенше сынаманы қайтала. Тек осыдан кейін ғана мыс оксиді бар түтікке апаратын қысқышты ашып, қыздыруды қос — және оксидті сынамаға дейін неліктен қыздыруға болмайтынын өзіңнен алдын ала сұра. Қара ұнтақтың қалай қызаратынын қарап, теңдеуді еске түсір: купрум о плюс аш екі береді купрум плюс аш екі о. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.