Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Изомерия». Талдап көрейік. Дәл сол бес текшеден түп-тура жолды да, бұтақтары бар фигураны да құрастыруға болады — жиынтық бірдей, ал фигуралар әртүрлі. Химияда да солай: изомерлер — құрамы бірдей, молекулалық формуласы біреу, бірақ құрылысы әртүрлі заттар. Ал құрылысы әртүрлі болғандықтан, олардың қасиеттері де әртүрлі.
Бұл не үшін керек?
Изомерлер — мектептің жұмбағы емес: құрамы бірдей болғанда бір зат дәрі, ал екіншісі пайдасыз немесе тіпті зиянды болуы мүмкін, сондықтан фармацевтикалық компаниялар молекуланың әр нұсқасын бөлек тексереді. Мұнай өңдеу зауыттарында бензин қозғалтқышта жақсырақ жұмыс істеуі үшін көмірсутектердің түзу тізбектерін арнайы тармақталған тізбектерге қайта құрады. Жасанды интеллект құрылыстың миллиондаған нұсқасын секундтарда сұрыптай алады, бірақ міндетті қойып, қай изомер керек екенін таңдайтын және нәтижені нағыз зертханада талдау арқылы тексеретін адам болады. Бұл білім химик-технологтарға, фармацевтерге, отын және жаңа материалдар жөніндегі мамандарға керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бес көміртек атомын түзу тізбекке қосуға болады, ал атомдардың бір бөлігін бүйірден бекітуге де болады — тармақталған молекула шығады. Құрамы өзгермейді, ал пішіні ықшамырақ, шарға жақынырақ болады, және мұндай молекулалар бір-біріне әлсізірек ілінеді. Сондықтан цэ бес аш он екі түзу тізбегі плюс отыз алты градуста қайнайды, ал ең тармақталған изомері — плюс тоғыз жарым градуста-ақ. Және есіңде болсын: суретте иілген тізбек — дәл сол молекула, тек қай атомның қай атоммен байланысқаны ғана маңызды.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың жиырмасыншы жылдарында неміс химиктері Фридрих Вёлер мен Юстус Либих мүлде әртүрлі екі затты зерттеп, олардың құрамы бірдей екенін таңдана анықтады. Алғашында әрқайсысы қателескен екіншісі деп ойлады, бірақ талдаулар расталды. Швед химигі Йёнс Якоб Берцелиус бұл құбылысты грекше «тең» және «бөлік» деген сөздерден изомерия деп атады, ал оны тек Бутлеровтың құрылыс теориясы ғана түсіндіре алды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда алкан изомерлерінің конструкторы тұр, цэ бес аш он екі формуласы таңдалған, ал алаңда әзірге бір көміртек атомы бар. Саған үш изомердің бәрін табу керек, және әр жолы қаңқаны дәл бес көміртек атомынан құрастыр. Ең қарапайым түзу тізбектен баста, содан кейін жай ғана иілген сол тізбек емес, шынымен басқа молекула шығуы үшін көміртек атомын тағы қайда бекітуге болатынын ойлан. Өзіңді мына сұрақпен тексер: қай атом қай атоммен байланысқан және молекуладағы ең ұзын тізбек қайсы? Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.