Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Күкірт: тотығу дәрежелерінің баспалдағы». Талдап көрейік. Күкірт атомы электрондарын беріп немесе алып, көтеріліп-түсе алатын баспалдақты елестет. Төменде күкірт бөгде екі электронды алған, ал жоғарыда өзінің барлық алты сыртқы электронын берген. Баспалдақтың нөмірін тотығу дәрежесі деп атайды, және ол күкірттің реакцияда өзін қалай ұстайтынын айтып береді.
Бұл не үшін керек?
Күкірт қышқылы — әлемде ең көп өндірілетін заттардың бірі: онсыз тыңайтқыштар да, металлургия да, кремний пластиналарын онымен жуатын микрочип зауыттары да болмайды. Күкірт қорғасын аккумуляторларында және автомобиль шиналарының резеңкесінде жұмыс істейді, ал литий-күкірт аккумуляторларын жеңіл дрондар мен электр ұшақтары үшін зерттеп жатыр. Отын мен газдарды күкірттен тазарту ауаны қышқыл жаңбырлардан қорғайды. Жасанды интеллект анықтама бере алады, бірақ қандай заттар бір-бірін тотықтыратынын және қай жерде сақтық керек екенін түсіну — химик пен технологтың жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Күкірт атомының сыртқы қабатында алты электрон бар. Металдармен және сутекпен кездескенде күкірт электрондарды алып, тотықтырғышқа айналады, ал электрондарға одан да ашкөз оттекпен, керісінше, өзінікін беріп, тотықсыздандырғыш ретінде жұмыс істейді. Баспалдақтың ең төменінде күкіртке алатын ештеңе жоқ, ол тек бере алады; ең жоғарғы жағында беретін ештеңе қалмаған, ол тек ала алады. Ортаңғы баспалдақтарда күкірт екеуін де істей алады.
Аздап тарих
Күкіртті адамдар ерте заманнан білген: оны жанартаулардың маңынан жинап, үйлерді ыстау үшін жаққан және маталарды ағарту үшін пайдаланған. Бірақ күкірттің қоспа емес, дербес химиялық элемент екені тек он сегізінші ғасырдың соңында, химиктер жай заттардың алғашқы тізімдерін құрастырып, күкірт олардан өз орнын алғанда ғана анық болды.
Формула: күкірт — тотықтырғыш
Металдармен және сутекпен күкірттің өзі электрон алады, өйткені толық қабатқа оған екеуі жетпейді. Оқимыз: феррум плюс эс береді феррум эс — темір сульфиді, ал аш екі плюс эс береді аш екі эс — күкіртсутек, шіріген жұмыртқаның иісі бар газ. Феррум — темір, эс — күкірт, аш екі — сутек. Мұнда күкірт баспалдақпен төмен түседі: электрондарды алып, өзінің тотығу дәрежесін төмендетеді. Металл неғұрлым белсенді болса, ол өз электрондарын күкіртке соғұрлым оңай береді.
Fe + S → FeSFe — темір, —
S — күкірт, —
FeS — темір сульфиді, —H₂ + S → H₂SH₂ — сутек, —
H₂S — күкіртсутек, —
Формула: күкірт — тотықсыздандырғыш
Оттек электрондарды күкірттен де күштірек тартып алады, сондықтан онымен жұпта күкірт енді өзінікін береді. Оқимыз: эс плюс о екі береді эс о екі; бұл кезде күкірт көк жалынмен жанады. Эс — күкірт, о екі — оттек, эс о екі — өткір тұншықтыратын иісі бар күкіртті газ. Мұнда күкірт баспалдақпен жоғары көтеріледі: электрондарды бере отырып, тотығу дәрежесін арттырады. Ал кез келген қосылыста күкірттің қай баспалдақта тұрғанын білу үшін есіңде болсын: заттағы барлық атомдардың тотығу дәрежелерінің қосындысы нөлге тең.
S + O₂ → SO₂S — күкірт, —
O₂ — оттек, —
SO₂ — күкіртті газ, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда күкірттің тотығу дәрежелерінің төрт сөресі бар баспалдағы тұр — минус екі, нөл, плюс төрт және плюс алты, ал науада күкірт қосылыстары жазылған сегіз карточка жатыр. Саған әр карточканы өз сөресіне қою керек. Әр зат үшін сутектің, оттектің және металдардың әдетте қандай тотығу дәрежесі болатынын еске түсір де, бүкіл формула бойынша қосынды нөлге тең шығатындай етіп күкірттің дәрежесін таңда. Асықпа: мұқият есептелген бір карточка кездейсоқ қойылған үш карточкадан жақсы. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.