Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Күшті және әлсіз электролиттер». Талдап көрейік. Старттағы жүгірушілердің екі командасын елестет: біріншісінде барлық атлеттер бірден алға ұмтылды, ал екіншісінде тек екеуі ғана жүгірді, қалғандары бір орында таптанып тұр. Заттардың ерітінділері дәл осылай әрекет етеді: біреулері ширақ зарядталған иондарға толық ыдырайды, ал басқалары түгелге жуық бейтарап молекулалар күйінде қалады. Біріншілерін химиктер күшті электролиттер, ал екіншілерін әлсіз электролиттер деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Иондардың мінез-құлқын түсіну роботтарға, электромобильдерге және дата-орталықтардың резервтік батареяларына арналған ұзақ қызмет ететін аккумуляторларды жасау кезінде қажет, онда электр зарядын тасымалдау жылдамдығы аса маңызды. Қазіргі медицинада осы білімге инфузиялық ерітінділердің құрамын дәл есептеу мен қан датчиктерінің жұмысы құрылады. Жасанды интеллект жаңа қоспалардың рецептураларын жақсы оңтайландырады, бірақ қауіпсіз электрохимиялық процесті жобалау, оны зертханада тексеру және нақты өндіріске енгізу әрқашан берік іргелі білімі бар адамның міндеті.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Зат суға түскенде еріткіштің полярлы молекулалары оның кристалдық торын немесе молекулаларын қаптап алып, оларды тура мағынасында бөлшектерге сүйреп ажыратады. Күшті электролиттерде бұл процесс соңына дейін жүреді: бастапқы байланысқан жұптар іс жүзінде қалмайды, сондықтан ерітінді ток тасымалдайтын еркін бөлшектерге толы болады. Әлсіз электролиттерде диссоциация қайтымды: молекулалар ыдырай салысымен соқтығысқанда қайтадан қосылып кетеді, сондықтан көлемдегі еркін иондардың үлесі өте аз.
Аздап тарих
Швед ғалымы Сванте Аррениус электролиттік диссоциация туралы диссертациясын қорғаған кезде, консервативті профессорлар комиссиясы молекулалардың иондарға өздігінен ыдырайтыны туралы тұжырымды мағынасыз ойдан шығарылған нәрсе деп санап, оған ең төменгі баға қойды. Тек жиырма жылдан кейін ғана ғылым әлемі жаңалықтың ауқымын түсінді, және дәл сол қабылданбаған жұмысы үшін зерттеушіге Нобель сыйлығы берілді.
Формула: диссоциация дәрежесі
Электролиттің күшін қатаң анықтау үшін химиктер еркін иондарға сәтті ыдыраған молекулалардың үлесін көрсететін шаманы пайдаланады. Формула қарапайым естіледі: альфа ыдыраған молекулалар мөлшерін еріген молекулалардың жалпы мөлшеріне бөлгенге тең. Мұнда грек әрпі альфа бірдің үлесімен немесе пайызбен өрнектелген диссоциация дәрежесін білдіреді. Алымында ыдыраған бөлшектердің мөлшері, ал бөлімінде бастапқыда ерітіндіге түскен молекулалардың толық саны тұр, екі шама да мольмен өлшенеді. Күшті қышқыл немесе сілті алсақ, ыдыраған бөлшектердің мөлшері жалпы мөлшерге іс жүзінде теңеледі, ал альфа бірге немесе жүз пайызға жақындайды.
α = n(расп.) / n(общ.)α — диссоциация дәрежесі, — немесе %
n(расп.) — ыдыраған молекулалар мөлшері, моль
n(общ.) — еріген молекулалардың жалпы мөлшері, моль
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда үстелде концентрациясы бірдей заттар құйылған бес шыны ыдыс, электродтары батырылған бос стақан және сұрыптауға арналған екі науа тұр. Саған әр ерітіндіні кезекпен өлшеу стақанына құйып, электр тізбегіндегі индикатор шамына назар аудару керек. Шам жарқырап жанса — стақанда еркін иондар көп, ал күңгірт жанса — алдыңда әлсіз ыдырау. Көргеніңе сүйеніп, құтыларды күшті немесе әлсіз электролиттер науасына ауыстырып қой. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!