Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Дәрумендер: шырында С дәрумені қанша». Талдап көрейік. Дәрумендер — ағзаға өте аз мөлшерде, тәулігіне небәрі бірнеше миллиграмм ғана қажет болатын заттар, бірақ оларсыз ағза қалыпты жұмыс істей алмайды. Олар энергия бермейді, бірақ ферменттерге — жасушаның жұмыс құралдарына көмектеседі. Мысалы, С дәрумені апельсинде, лимонда, итмұрында және қырыққабатта болады.
Бұл не үшін керек?
Дәрумендерді талдау — сапаны бақылау зертханаларының күнделікті жұмысы: шырын, балалар тағамы мен дәрі өндірушілер өңдеу мен сақтаудан кейін пайдалы заттың қаншасы қалғанын тексереді. Бүгін мұндай талдауларды барған сайын жиі автоматты зертханалар мен робот-тамызғыштар жүргізеді, ал медицинада дәрумендер ауруларды емдеуге және алдын алуға көмектеседі. Жасанды интеллект робот-титраторды басқара алады, бірақ нәтиженің неге оғаш екенін түсіну, тәжірибені дұрыс қою және аспаптың қателеспегенін тексеру адамның міндеті.
Бұл қалай жұмыс істейді?
С дәрумені — аскорбин қышқылы, күшті тотықсыздандырғыш: ол электрондарын оңай береді, сондықтан йодты түссіздендіреді. Шырынға крахмал қосып, йодты тамшылатып құяды: дәрумен бар кезде әр тамшы бірден жоғалады. Дәрумен таусылған сәтте артық йод крахмалмен кездесіп, ерітіндіні көк түске бояйды — титрлеудің соңы осы. Көк түс шыққанға дейін неғұрлым көп тамшы кетсе, шырында дәрумен соғұрлым көп болған.
Аздап тарих
1747 жылы шотланд кеме дәрігері Джеймс Линд медицинадағы алғашқы салыстырмалы тәжірибелердің бірін жүргізді: ол құрқұлақпен ауырған теңізшілерге әртүрлі ем берді. Апельсин мен лимон алғандар бәрінен тез сауықты. Құрқұлақтан құтқаратын заттың өзі тек жиырмасыншы ғасырда бөлініп алынып, аскорбин қышқылы деп аталды.
Формула: С дәруменінің массасы
Йодтың әр тамшысы жоғалғанда дәруменнің бірдей үлесін тотықтырды — біздің тәжірибеде нөл бүтін оннан бес миллиграмм. Демек, бәрі тамшыларды санауға келіп тіреледі, әр тамшы бір бағадағы тиын сияқты. Дәрумен массасы нөл бүтін бес миллиграммды энге көбейткенге тең. Мұнда эм — сынамадағы С дәруменінің миллиграммен алынған массасы, ал эн — көк түс шыққанға дейін кеткен йод тамшыларының саны. Сынама әрқашан біреу — он миллилитр шырын, сондықтан тамшы көп болса, шырында дәрумен де көп.
m(C) = 0,5 мг · Nm(C) — 10 мл шырындағы С дәруменінің массасы, мг
0,5 мг — бір тамшы йод тотықтыратын дәрумен мөлшері, мг
N — көк түс шыққанға дейінгі йод тамшыларының саны, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда он миллилитр апельсин шырыны мен крахмал ерітіндісі құйылған колба, ал оның үстінде сен тамшылатып қосатын йод ерітіндісі тұр. Тамыз да, түсін бақыла: ерітінді көгеріп, енді түссізденбей қалған бойда тоқта да, тамшылар санын жазып ал. Содан кейін формула бойынша сынамада неше миллиграмм дәрумен болғанын есепте және тәжірибені төрт шырынның бәрімен қайтала. Нәтижелерді салыстырып, қайнатылған шырынның жаңа шырыннан неге өзгеше екенін ойлан. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.