Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Реакциялардың типтері». Талдап көрейік. Құрастырғышты елестетіп көр: екі түрлі бөлшекті бір фигураға біріктіруге, дайын мұнараны текшелерге бөлшектеуге немесе машинаның бір дөңгелегін ауыстыруға болады. Химиялық реакциялар да осыған ұқсас жұмыс істейді, өйткені айналымдар кезінде атомдар жоғалмайды, тек қайта топтасады. Бастапқы заттардың құрамы қалай өзгеретініне қарай химиктер барлық реакцияларды түсінікті төрт типке бөледі.
Бұл не үшін керек?
Реакцияның типін анықтай білу сынауықта немесе өнеркәсіп орнында ерітінділерді араластырғанда не болатынын алдын ала болжауға мүмкіндік береді. Бұл металлургтерге кеннен таза металдар алуға, ал фармацевтерге өмір құтқаратын дәрілердің күрделі молекулаларын құрастыруға көмектеседі. Тіпті бәліш пісіргенде соданы сірке суымен сөндіргенде де ас үйде классикалық алмасу реакциясы жүреді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Табиғатта молекулалардың қайта құрылуының төрт негізгі сценарийі бар: қосылу, айырылу, орынбасу және алмасу. Қосылу кезінде бірнеше заттан бір тұтас зат шығады, ал айырылу кезінде бір күрделі зат бөліктерге ыдырайды. Орынбасу реакциясында белсенді жай зат күрделі заттан элементтердің бірін ығыстырып шығарады, ал алмасу кезінде екі күрделі қосылыс өздерінің жартыларымен ынтымақтаса алмасады. Алмасу реакциясы сәтті аяқталуы үшін нәтижесінде міндетті түрде тұнба түсуі, газ бөлінуі немесе су түзілуі керек.
Аздап тарих
Химиялық үдерістерді жүйелеуге ғалымдар он сегізінші және он тоғызыншы ғасырлардың тоғысында француз Антуан Лавуазье мен швед Йёнс Якоб Берцелиустің еңбектерінің арқасында қол жеткізді. Лавуазье айналымға дейін және одан кейін заттардың массасы өзгеріссіз қалатынын дәлелдеді, ал Берцелиус элементтерді латын әліпбиінің әріптерімен белгілеуді ойлап тапты. Осы идеяларды біріктіріп, зерттеушілер кез келген химиялық оқиғаны қатаң теңдеулер түрінде жазып, оларды жіктеуді үйренді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда айналымдардың әртүрлі типтеріне арналған төрт баған тұр: қосылу, айырылу, орынбасу және алмасу, ал үстелде теңдеу жазылған карточка жатыр. Онда мырыш тұз қышқылымен әрекеттесіп, мырыш хлориді мен ұшқыш сутек түзіледі. Көрсеткінің сол жағында және оң жағында қанша зат жазылғанын және олардың қайсысы жай, ал қайсысы күрделі екенін ойлан. Осы сұраққа жауап берген соң, карточканы керекті бағанға апар да, қалған жеті мысалды талдап шық. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!