Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Коваленттік байланыс: ортақ жұптар». Талдап көрейік. Екі досты елестетіп көр: әрқайсысында тек бір-бір жылы қолғап бар. Жеке-жеке саусақтары тоңады, ал қолдарын мықтап ұстаса, бір-бірін жылытады. Микроәлемде атомдар да дәл осылай әрекет етеді: бөлшектерді күшпен тартып алудың орнына, олар өздерінің жалқы электрондарын «ортаға салады». Осындай ажырамас электрондық қол алысуды ғалымдар коваленттік байланыс деп атайды.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін жасанды интеллект алгоритмдері жаңа дәрілер мен полимерлердің формулаларын санаулы секундта есептейтін болады, бірақ міндетті тұжырымдау және заттарды зертханада синтездеу адамның еншісінде қалады. Коваленттік байланысты түсіну аэроғарыш саласына арналған композиттік материалдарды, икемді электроникаға арналған полимерлерді және жаңа буын чиптерін жасау үшін аса маңызды. Нейрожелі молекуланың құрылымын ұсынуы мүмкін, бірақ байланыстардың беріктігін бағалап, жасалған материал ғарыш вакуумына немесе дата-орталықтағы қызуға төтеп бере ме, жоқ па, соны шешетін — дәл химик-инженер. Атомаралық әрекеттесулердің логикасын түсінетін адам материалдық әлемнің басты сәулетшісі болып қала береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әрбір атом толық электрондық жайлылыққа ұмтылады: сутекке тұрақты болу үшін екі сыртқы электрон керек, ал қалған бейметалдардың көпшілігіне — сегіз. Жетпейтін бөлшектерді толықтыру үшін атомдар жақындасып, жұпталмаған электрондарын ортақ жұптарға біріктіреді. Енді бұл жұп екі ядроны бірдей айналып, оларды біртұтас молекулаға тартып тұрады. Атомдар бірдей болса, олар жұпты бауырларша тең бөледі, ал әртүрлі болса — күштірек элемент электрон бұлтын өзіне қарай сәл тартып алады.
Аздап тарих
Америкалық химик Гилберт Льюис жиырмасыншы ғасырдың басында элементтердің таңбаларының айналасына электрондарды нүкте етіп сала бастап, ғылымда төңкеріс жасады. Университеттегі кабинетінде отырып, ол қағазға атомдар нүктелер жұбын бөлісетін сызба салды, және осы көрнекі сурет бүкіл әлемнің химиктеріне молекуланың қалай пайда болатынын алғаш рет түсіндірді.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір экранда алдыңда электрондық модель тұр: екі сутек атомы, әрқайсысында бір-бір жұпталмаған электрон көрінеді, ал қабатты аяқтау үшін екеуі керек. Бір атомның электронын курсормен басып ұстап, екінші атомға қарай сызық тарт — сонда олар ортақ жұпқа бірігіп, тұтас молекула шығады. Сутектен кейін хлор, хлорсутек, су және азот молекулаларын құрастырамыз — есіңде болсын, азотқа қабатын аяқтау үшін бірден үш электрон жұбын біріктіру керек болады! Әр атомның айналасындағы электрондарды мұқият сана, ешқайсысы аяқталмаған қабатпен қалмасын. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.